Bijvoet-ooibos

Bijvoet-ooibos
Een voorjaarsaspect van de associatie
Syntaxonomische indeling
Klasse: Salicetea purpureae (klasse van wilgenvloedbossen en -struwelen) Orde: Salicetalia purpureae (orde van wilgenvloedbossen en -struwelen) Verbond: Salicion albae (verbond van wilgenvloedbossen en -struwelen)
Associatie
Artemisio-Salicetum albae Hommel, Stort. & Zonneveld 1999
Afbeeldingen op Wikimedia Commons

Het bijvoet-ooibos (Artemisio-Salicetum albae) is een associatie uit het verbond van wilgenvloedbossen en -struwelen (Salicion albae). Het is een plantengemeenschap van pioniersoorten die voorkomt in uiterwaarden en op rivierstranden die regelmatig overstromen, en die gedomineerd wordt door smalbladige wilgen. Vaak komt het bijvoet-ooibos voor als galerijbos langs grote rivieren.

Deze associatie komt in Nederland vrij algemeen voor langs de grote rivieren; in Vlaanderen is ze beperkt tot de Grensmaas.

• Syntaxoncode voor Nederland (rVvN): r41Aa01
• BWK-karteringscode: sf
• Natura2000-habitattypecode (EU-code): H91E0A

De wetenschappelijke naam Artemisio-Salicetum albae is afgeleid van de botanische namen van twee belangrijke soorten binnen deze associatie; dit zijn respectievelijk bijvoet (Artemisia vulgaris) en schietwilg (Salix alba).

Qua fysiognomie is het bijvoet-ooibos vrij variabel; de associatie manifesteert zich in zowel de formatie van een loofbos als een loofstruweel. Dikwijls treedt de gemeenschap lintvormig op als galerijbos. Het vormt een houtige pioniervegetatie met een open, lage boomlaag die vaak niet te onderscheiden is van de struiklaag.

De kruidlaag kan bestaan uit een- en tweejarige planten, of uit meerjarige planten met wortelstokken of bovengrondse uitlopers, afhankelijk van de dynamiek van het ooibos.

Een terrestrische moslaag is doorgaans afwezig, maar bij dichte groei en door de nabijheid van water, ontstaat een milieu met hoge luchtvochtigheid dat zeer gunstig is voor een rijke epifytenbegroeiing.

Het bijvoet-ooibos komt voor in zeer dynamische plaatsen, vlak bij de rivier in uiterwaarden, op rivierstranden langs de grote rivieren en in zoetwatergetijdengebied. De bodem bestaat uit matig fijn tot matig grof, kalkrijk zand, eventueel gemengd met slib. Soms vestigt de associatie zich ook op kribben. De standplaatsen worden regelmatig overstroomd, maar drogen in de zomer uit wanneer de grondwaterspiegel tot meer dan 50 cm diepte zakt. De werking van het water maakt dat erosie en sedimentatie elkaar afwisselen, en dat het vele aangevoerde strooisel snel mineraliseert.

Buiten hun natuurlijke standplaatsen kan dit bostype ook aangetroffen worden op pas vergraven terreinen op kalkrijke zandbodems.

Binnen het bijvoet-ooibos worden in Nederland en Vlaanderen twee subassociaties onderscheiden. Het ecologische onderscheid tussen deze twee subassociaties hangt vooral samen met het verschil in bodemtextuur en overstromingsregime.

In de vegetatiezonering kan het bijvoet-ooibos grenzen aan het lissen-ooibos dat verder van de rivier vandaan groeit. Ook grenst het vaak aan de vlieszaad-associatie.

Het verspreidingsgebied van het bijvoet-ooibos omvat de laaglanden van Europa langs de grote rivieren.

In Nederland komt het vooral voor langs de Waal, de Gelderse IJssel, de Rijn, de Lek en de Maas, en in het zoetwatergetijdengebied. In Vlaanderen is deze associatie beperkt tot de vallei van de Grensmaas. In beide landen is door de natuurontwikkeling van de laatste jaren de associatie in oppervlakte toegenomen.

Het bijvoet-ooibos heeft in Vlaanderen en Nederland één kensoort, de zwarte populier. Daarnaast komen ook de kensoorten van de klasse in dit bostype voor, vooral de dominante schietwilg en de katwilg.

In de kruidlaag zijn grote brandnetel en ruw beemdgras dominant. De associatie kan onderscheiden worden van beide andere associaties in het verbond, het lissen-ooibos en het veldkers-ooibos, door de aanwezigheid van ruigtesoorten als de akkerdistel, boerenwormkruid en bijvoet, en van pioniersoorten als de grote weegbree, vijfvingerkruid en zilverschoon.

In de onderstaande synoptische tabel staan de belangrijkste diagnostische plantentaxa voor het bijvoet-ooibos voor Nederland en Vlaanderen.

Boomlaag en/of struiklaag

Kruidlaag

Afval (veek) kan de kwaliteit van het bijvoet-ooibos verminderen.

• 
  Vroeg herfstaspect van de subassociatie met zwarte populier.
• 
  Zomeraspect van een hoog opgaand bijvoet-ooibos.
• 
  Winteraspect van een bijvoet-ooibos bij hoogwater.
• 
  Een middelhoog bijvoet-ooibos.
• 
  Koniks in een bijvoet-ooibos.
• 
  Een soortenarme vorm met dauwbraam.

• Lijst van bosgemeenschappen in Nederland

Zie de categorie Artemisio-Salicetum albae van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.