Aanbidding der Koningen (Botticelli)

Aanbidding der Koningen
Kunstenaar	Sandro Botticelli
Jaar	1470-75
Techniek	Tempera op paneel
Afmetingen	111 × 137 cm
Museum	Galleria degli Uffizi
Locatie	Florence
Inventarisnummer	1890 no.882
RKD-gegevens
Portaal    Kunst & Cultuur

De Aanbidding der Koningen (Italiaans: Adorazione dei magi) is een schilderij van Sandro Botticelli uit de periode 1470-75. Het paneel dat oorspronkelijk een altaarstuk was voor de Santa Maria Novella, maakt sinds 1796 deel uit van de collectie van de Galleria degli Uffizi in Florence.

De bankier Gaspare di Zanobi del Lama gaf Botticelli rond 1475 de opdracht om een altaarstuk te maken voor zijn grafkapel in de prestigieuze Dominicaner kerk Santa Maria Novella. De keuze voor het onderwerp kan te maken hebben gehad met zijn naam; Gaspare is de Italiaanse variant van Caspar, een van de drie wijzen. Het was echter ook een eerbetoon aan de familie De' Medici, die op 6 januari, de feestdag van Driekoningen, verkleed als koningen door de stad trok. De belangrijkste leden van familie staan afgebeeld op het schilderij. Het schilderij bevond zich in een gebeeldhouwde lijst die werd bekroond door een fresco van de geboorte van Christus, eveneens door Botticelli geschilderd. Dit werk bevindt zich nog altijd in de kerk.

Het schilderij bleef bijna 100 jaar op zijn oorspronkelijke locatie. Het altaar kwam rond 1570 in bezit van Fabio Arrazola de Mondragone, een hoveling van Francesco I de' Medici. Hij verplaatste het schilderij naar zijn paleis, dat met de rest van zijn bezittingen in 1575 in beslag werd genomen vanwege zijn verraad aan de groothertog. Het schilderij werd overgebracht naar de groothertogelijke collecties en daarna in 1622 naar de Villa del Poggio Imperiale. In 1796 kreeg het zijn plek in de Uffizi.

Botticelli plaatste de Heilige Familie op een verhoging in het centrum, waardoor een piramidale structuur ontstaat die de toeschouwer direct bij de gebeurtenis betrekt. Op oudere voorstellingen werd de Heilige Familie aan de zijkant afgebeeld en bewogen de Wijzen en hun gevolg zich in een soort processie naar hen toe. Botticelli's innovatieve compositie werd later een referentiepunt voor kunstenaars als Leonardo da Vinci.  

De achtergrond wordt gedomineerd door de ruïnes van een monumentaal antiek gebouw, vaak geïdentificeerd als de legendarische Vredestempel. Volgens de christelijke traditie zou deze tempel instorten op het moment dat Maria het leven schonk aan een kind. Botticelli gebruikt dit motief om de overgang van het heidendom naar het christendom te symboliseren; de eenvoudige houten overkapping van de stal verrijst op de resten van de oude wereld. Details zoals de planten die uit de muur groeien en de pauw verwijzen naar de onvergankelijkheid en de opstanding. Boven Jezus is de ster van Bethlehem te zien die de Wijzen geleid had op hun tocht.

Het schilderij is beroemd door de bijna dertig portretten van tijdgenoten die erop te zien zijn. De drie koningen vertegenwoordigen de overleden generaties van de Medici-dynastie.^[1] Cosimo de' Medici de Oude (4),^[2] de grondlegger van de familiemacht, knielt als de oudste koning aan de voeten van Maria. Zijn zonen Piero de Jichtige (5), in een rode mantel, en Giovanni de' Medici (6), in een wit gewaad, vervullen de rollen van de andere twee wijzen.

Aan de zijkanten bevindt zich de levende generatie en haar entourage. Lorenzo il Magnifico (7) staat aan de rechterkant van de centrale groep in een ingetogen, donker gewaad. Zijn broer Giuliano (1)^[3] wordt vaak herkend in de trotse jonge man uiterst links, leunend op een zwaard. Naast hem staan twee prominente intellectuelen: de dichter Agnolo Poliziano (2) en de filosoof Giovanni Pico della Mirandola (3), wat de verbondenheid van de Medici met het neoplatoonse humanisme onderstreept.  

Gaspare del Lama (geen nummer) is afgebeeld als een oudere man met wit haar in een blauw gewaad aan de rechterkant. Hij kijkt de toeschouwer aan en wijst naar zichzelf, een teken van zijn rol als opdrachtgever. Helemaal aan de rechterrand van het paneel heeft Botticelli (9) zijn zelfportret geplaatst.^[4] Gekleed in een okergele mantel kijkt hij zelfverzekerd uit het schilderij, waarmee hij zijn status als volwaardig lid van deze elitaire kring en als schepper van het werk opeist. Met dit altaarstuk bewees Botticelli zijn vermogen om religieuze iconografie te versmelten met politieke realiteit en psychologisch diepgaande portretkunst.

• 
  De belangrijkste afgebeelde personen
• 
  Geboorte van Christus

• Daniel Arasseenm Pierluigi De Vecchi (2003). Botticelli : from Lorenzo the Magnificent to Savonarola. Milaan: Skira.
• Gloria Fossi (2014). Uffizi Gallery, art, history, collections. Florence: Giunti. p. 127
• Frederick Hartt en David G. Wilkins (2011). History of Italian Renaissance Art: Painting, Sculpture, Architecture (7th ed.). Upper Saddle River: Prentice Hall. p. 332–333.
• Rab Hatfield (1976). Botticelli's Uffizi 'Adoration': a study in pictorial content. Princeton Univ. Press.
• Patrizia Zambrano (2019). Sandro Botticelli and the birth of modern portraiture.
• Frank Zöllner (2005). Sandro Botticelli. Prestel-Verlag. p. 27.

• (en) informatie over het schilderij op de website van de Galleria degli Uffizi. Geraadpleegd op 6 januari 2026.
• (en) Google Arts & Culture. Geraadpleegd op 6 januari 2026.
• (it) informatie over het schilderij op de website van de Fondazione Zeri. Geraadpleegd op 6 januari 2026.
• (en) Cavallini to Veronese, A guide to the works of the major Italian Renaissance Painters. Geraadpleegd op 6 januari 2026.

Zie de categorie Adoration of the Magi (Zanobi Altarpiece) by Botticelli (Uffizi Gallery, Florence) van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.