Wu wei

Niet te verwarren met Wuwei, een stad in China

Wu wei is een grondstelling in het taoïsme dat een begrip inhoudt van weten wanneer wel te handelen (actief op te treden) en wanneer niet te handelen. De letterlijke betekenis van wu wei luidt: "bij afwezigheid van doen/zonder te doen".^[1] Het paradoxale begrip wei wu wei, "doe het niet doen" of "handelen door niet te handelen", kan men interpreteren door het "niet handelen tegen de aard der dingen in" of "het handelen zonder gehechtheid aan het resultaat". Wu wei kan ook opgevat worden in de zin van egoloos handelen of handelen zonder (ego)betrokkenheid.

Wu wei wordt in het taoïsme vaak geassocieerd met water, en met de wijze waarop water zich gedraagt. Ofschoon water vloeit en geen weerstand biedt heeft het toch in zich graniet te eroderen. Water heeft geen vaste vorm zoals een steen of stuk hout, het stroomt overal en kan de kleinste ruimtes vullen. Het lijkt of water niets doet en toch doet het iets. Het gaat er om je niet tegen een stroom te verzetten, te kiezen uit de vele richtingen waarin de stroom vloeit en de gevolgen te accepteren.

Het taoïsme is niet een filosofie van niets doen, maar wel van deelnemen aan het leven, de natuur. Het gaat erom geconcentreerd te zijn op de Weg (Tao wordt soms vertaald als 'Weg'), en om in een toestand van wu wei te geraken. Wu wei als onderdeel van het dagelijks leven, en de uitvoerbaarheid van wei wu wei zijn essentiële onderdelen van Chinese filosofie, en vooral van het taoïsme. Het uiteindelijke doel van wu wei is het streven naar een evenwichtige situatie en zodoende, zacht en onmerkbaar, in harmonie te geraken met het zelf, anderen, en de omgeving.

Sinoloog Jan De Meyer schrijft over de verschillende betekenissen van wu wei dat we vooral moeten vermijden om "wu wei te reduceren tot een vorm van passiviteit of gelatenheid." Volgens hem heeft een interpretatie van wu wei als 'niets doen' niet of nauwelijks bestaan in de context van het taoïsme, en zelfs als hij het begrip vrij letterlijk vertaalt als 'niet-doen' "moet het gezien worden als een vorm van handelen, zij het dan een door niets gemotiveerd, niet-doelgericht en vooral niet-storend handelen." Volgens De Meyer kan wu wei ook worden vertaald als 'het niets in actie'.^[2]

Sinoloog Kristofer Schipper schrijft ten aanzien van wu wei dat we ons menselijk bewustzijn zo moeten afstemmen dat de natuurlijke en innerlijke kracht die in ons is niet wordt geblokkeerd. Dat bereiken we volgens hem door niets te doen. Met spontaniteit of 'uit-zichzelf-zo' zijn (ziran) en het 'niets doen' raken we volgens Schipper de kern van het taoïsme. Hij stelt dat de Laozi en de Zhuangzi over weinig anders gaan dan dit. Het 'niets doen' lijkt volgens hem paradoxaal, maar om eenwording te bereiken met de Tao en de innerlijke kracht moet er 'afgeremd' worden, en rust gevonden worden.^[3]

Hoogleraar Aziatische Wetenschappen Edward Slingerland schrijft over het wu wei van Lao Zi dat je eerder teniet moet doen dan doen; lichaam en geest moeten geleidelijk tot rust komen en leeg geraken. Er moet weg gebleven worden van boekenwijsheid en niet-natuurlijke verlangens. Het doel is om te ontspannen tot een toestand van volmaakt nietsdoen en niet-zelfbewustzijn wordt bereikt. Het essentiële zelf kan zichzelf vervolgens manifesteren waardoor het subject 'uit-zichzelf-zo' of spontaan wordt.^[4][5]

Wu wei wordt besproken in de teksten van de Tao Te Ching, in onder meer hoofdstuk 3, 5, 30, 43, 47, 63 en 67.

De paradox is dat de betekenis van een of meerdere woorden (de woordsemantiek) binnen een zin gewijzigd wordt, een semantische paradox. De Tao Te Ching staat vol met dit soort paradoxen. Logisch taalkundig gezien staat er een tegenspraak, maar na lang nadenken kan men achter de bedoeling van de schrijver komen. Het lijkt erop dat de schrijver een wijsheid verhuld heeft in een paradox teneinde de lezer aan het denken te zetten.

Bijvoorbeeld Tao Te Ching vers 37: Tao is eeuwig nietdoende en toch is er niets dat het niet doet. Met andere woorden, Tao doet niets en toch alles. De betekenis van de woorden 'niet doen' is in deze zin veranderd: in de eerste betekenis wordt geduid op het niet gehecht zijn aan de resultaten van de actie die men onderneemt maar in de tweede betekenis wordt aangeduid dat men wel alles aanpakt wat men als taak of (levens)opdracht dient te volbrengen. Men kan in deze paradoxen doordringen door de hele context, de filosofie of de cultuur waarin deze paradoxen geschreven zijn te bestuderen.

In de Inleiding taoïstische filosofie (2016) benadert sinoloog en filosoof Woei-Lien Chong het begrip wu wei op geheel etymologische wijze. Zij wijst erop dat wu niet alleen 'niet' of 'zonder' betekent, maar dat het begrip ook aangeeft dat er een ruimte wordt gecreëerd, een mogelijkheid tot iets dat er niet was. Wu wei zou volgens haar in de Laozi juist neerkomen op een maximaal effectief handelen. Wu heeft etymologisch gezien volgens Chong een dubbele betekenis: (1) er wordt iets verwijderd (uit een bos), met het doel om (2) ruimte en licht te maken voor iets anders. Wei kan drie betekenissen hebben: (1) handelen, (2) beschouwen als, (3) ter wille van, met het oog op, ten behoeve van. Wu wei duidt aldus volgens Chong op een houding waarbij men een open ruimte vrijlaat, bij het handelen, het beschouwen als, en het nastreven van oogmerken en doeleinden.^[6]

Onder geleerden lijkt geen algemene consensus te zijn over de betekenis van het begrip wu wei. Er zijn er die onderstrepen dat wu wei gaat om een niet doen, of een niet-intentioneel, egoloos en inspanningsloos handelen. Andere geleerden spreken over niets doen, daadloosheid of gelatenheid als vertaling van wu wei. Tot die laatste groep behoren o.a. Kristofer Schipper, J.L.L. Duyvendak, Robert G. Henricks en B.J. Mansvelt Beck. Tot de eerste groep, die wu wei als niet doen vertalen, behoren o.a. Burton Watson, Jan de Meyer, Woei-Lien Chong, Michel Dijkstra, Roger T. Ames en David L. Hall, J.A. Blok en Martin Palmer. Een derde mogelijkheid is om in wu wei zowel elementen van niet doen, als niets doen te zien. Deze opvatting wordt vertegenwoordigd door Edward Slingerland, die in de Laozi een nadruk op niets doen en een tenietdoen ziet als het gaat om wu wei. In de Zhuangzi ziet Slingerland een nadruk op niet doen (inspanningsloos en niet-intentioneel handelen, en met de stroom meegaan) waar het gaat om wu wei. In zijn vertaling van de Daodejing gebruikt Michael LaFargue de omschrijvingen niets doen en niet doen naast elkaar.

Binnen het confucianisme zijn strategieën voor het verkrijgen van wu wei die aanmerkelijk verschillen van die van het taoïsme. Dat wordt door Slingerland als volgt uiteengezet: In de Laozi wordt geijverd voor het onmiddellijk ophouden met je best te doen, en terug te keren naar de oorsprong (naar het zogenaamde 'onbewerkte hout', zie Daodejing vers 28). In de Zhuangzi word je aangemoedigd los te laten, alles te vergeten over je best doen en niet je best doen, en met de stroom mee te bewegen. In de Mencius (confucianistisch geschrift geschreven door Mencius) gaat het erom je best te doen, maar niets te forceren. In de Analecten en de Xunzi (geschreven door respectievelijk Confucius en Xun Zi) gaat het om bewerken en polijsten, en heel lang echt heel hard je best doen.^[7]

• Dijkstra, M. (2008) Oosterse filosofie in een notendop. Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam.
• Dijkstra, M. (2009) Bij Lao Tsé op de thee. Filosofische verhalen uit het Oosten. Uitgeverij Prometheus, Amsterdam.
• Dijkstra, M. (red.), Ransdorp, R., Meyer, J. de, Chong, W.-L., (2016), Inleiding taoïstische filosofie. Leven vanuit niet-doen. ISVW Uitgevers, Leusden.
• Dao De Jing. A Philosophical Translation. Translated and with commentary by Roger T. Ames and David L. Hall. (2004) Ballantine Books, New York.
• LaFargue, M. (1992) The Tao Of The Tao Te Ching. State University Of New York Press, Albany.
• Lao Zi, Het boek van de Tao en de innerlijke kracht. Een nieuwe vertaling en toelichting door Kristofer Schipper. (2017) Uitgeverij Atlas Contact, Amsterdam.
• Laozi, Daodejing. Opnieuw vertaald uit het Chinees naar de oudere tekstversie met commentaar van Heshanggong door dr. B.J. Mansvelt Beck. (2002) Kosmos-Z&K Uitgevers B.V., Utrecht.
• Lao-Tzu, Te-Tao Ching. A New Translation Based on the Recently Discovered Ma-wang-tui Texts. Translated, with an introduction and commentary, by Robert G. Henricks. (1989) Ballantine Books, New York.
• Lao-Tzu, Te-Tao Ching. Een nieuwe vertaling, gebaseerd op de recent ontdekte Ma-wang-tui teksten. Uit het Chinees vertaald, ingeleid, becommentarieerd door Robert G. Henricks. Met een voorwoord bij de Nederlandse vertaling van dr. B.J. Mansvelt Beck. (1991) Uitgeverij Kosmos B.V., Utrecht.
• Meyer, J. de (2020), Wat kan ik leren van De Taoïsten? Uitgeverij Pelckmans, Kalmthout, België.
• Palmer, M. (2006), The Book of Chuang Tzu. Penguin Books, England.
• Slingerland, E. (2000), Effortless Action: The Chinese Spiritual Ideal of Wu-wei. in: Journal of the American Academy of Religion. June 2000 Volume 68, No.2, p. 293-328.
• Slingerland, E. (2003), Effortless Action. Wu-wei as conceptual metaphor and spiritual ideal in early China. Oxford University Press, New York.
• Slingerland, E. (2017), Proberen niet te proberen. Waarom alles beter gaat als je het niet te graag wilt. Maven Publishing B.V., Amsterdam.
• Tao Te Tjing. Bewerkt en ingeleid door prof. H. van Praag. Vertaald door ir. J.A. Blok. (2013) Uitgeverij AnkhHermes, Utrecht.
• Tau-Te-Tsjing. Het boek van Weg en Deugd. Uit het Chinees vertaald en toegelicht door Dr J.L.L. Duyvendak. (1980) Uitgeverij De Driehoek, Amsterdam.
• Watson, B. (1968), The Complete Works of Chuang Tzu. Columbia University Press, New York.
• Wunengzi. Nietskunner. Het taoïsme en de bevrijding van de geest. Vertaald en toegelicht door Jan de Meyer. (2015) Uitgeverij Atlas Contact, Amsterdam.
• Zhuang Zi, de volledige geschriften. Het grote klassieke boek van het taoïsme. Vertaald en toegelicht door Kristofer Schipper. (2014) Uitgeverij Atlas Contact, Amsterdam.

• Artikel door Edward Slingerland over wu wei in Journal of the American Academy of Religion:, geraadpleegd op 30 september 2025.