Windscherm Calandkanaal

Windscherm Calandkanaal
Windscherm Calandkanaal
Locatie
Plaats	Rotterdam Calandkanaal
Vernoemd naar	Rozenburg
Status en tijdlijn
Gereed	1985
Opening	1985
Verbouwing	2021
Huidig gebruik	windscherm
Eigenaar	Havenbedrijf Rotterdam
Architectuur
Stijlperiode	brutalisme
Bouwmateriaal	beton[1]
Bouwkundige informatie
Architect(en)	Maarten Struijs Frans de Wit Joop Schilperoord
Opdrachtgever(s)	idem
(en) Atlas Obscura-pagina
Portaal    Civiele techniek en bouwkunde

Het Windscherm Calandkanaal te Rotterdam is een dubbel kunstwerk. Het is zowel een bouwkundig als artistiek kunstwerk. Het is een soort toegepaste kunst, maar dan omgekeerd; het is een bouwwerk onder architectuur, dat met behulp van een (landschaps)kunstenaar (wellicht) een acceptabeler uiterlijk heeft gekregen.^[2]

Begin jaren zestig besprak de gemeenteraad van Rotterdam dat er een verbinding moest komen tussen Europoort-(Oost) en Hoek van Holland. De Dienst van Stadsontwikkeling en Wederopbouw kwam daartoe met een plan dat in april 1963 werd gepresenteerd. Daarbij bleek dat het Calandkanaal naar het westen doorgetrokken werd.^[3] In 1967 was men druk met het weggraven van grond en de bouw van de Calandbrug over dat kanaal. De brug werd op 6 juni 1969 geopend. Nadat ook de Rozenburgsesluis opgeleverd was kon het volledige kanaal in juni 1971 in gebruik worden genomen.

Waar men onvoldoende rekening mee had gehouden was de windgevoeligheid van de omliggende terreinen met kanaal in combinatie met de toenemende hoogte van container- en autoschepen. Die hoogte groeide door en zorgde ervoor dat sommige schepen bij harde wind maar met moeite de (vaar)geul konden houden. Er dreigden botsingen tussen scheepvaart en de Calandbrug, die inmiddels was uitgegroeid tot een belangrijke verkeersverbinding. Er werd een verbod ingesteld voor doorgang van autoschepen bij een windkracht van meer dan 5 Beaufort. Er kwam een studie van de grond naar hoe mogelijke aanvaringen te voorkomen. Er werd in 1983 gekozen voor een gezamenlijk ontwerp van architect Maarten Struijs en kunstenaar Frans de Wit, die kwamen met een gigantisch windscherm. Het windscherm kreeg een lengte van 1,7 kilometer en een hoogte van 25 meter. De constructie van 400.000.000 kilo afvalslakken en betonschermen van 10 bij 10 meter moest de wind ter plekke zodanig laten afnemen dat schepen veiliger door het kanaal konden varen. ^[4] Het kreeg al snel de bijnaam Lange muur dan wel Stonehenge aan het Hartelkanaal; bouwkosten werden in 1984 geschat op 15 miljoen gulden. De werkzaamheden begonnen eind 1984/begin 1985. Zomer 1985 was het bouwwerk ook op televisie te bewonderen; het regioprogramma Van gewest tot gewest besteedde er toen aandacht aan. Eind augustus 1985 kon het scherm in gebruik worden genomen. Het scherm werd opgedeeld in drie delen: ^[5]

• noordscherm: op een dijklichaam kwamen 49 betonnen platen van 10 bij 10 meter; het dijklichaam is opgebouwd uit de eerdere genoemde slakken (600.000 ton inmiddels) waarover een laag opgeschoond havenslib;
• middenscherm: 58 half-cirkelvormige schalen (holte aan de westzijde met metalen stutten; 25 cm dik beton) met een diameter van 4 meter en 25 meter hoog
• zuidscherm: 22 half-cirkelvormige schalen (holte aan de westzijde met metalen stutten; 25 cm dik beton) met een diameter van 18 meter en 25 meter hoog

De schalen worden bij elkaar gehouden door betonnen dwarsbalken. Het gevaarte leverde Rotterdam in 1985 de Betonprijs op. Omschrijving van de winnaar was "een volledige harmonie tussen functie, vormgeving en constructie en inpassing in een grootschalig industrieel landschap". Al snel bleek het windscherm ook averechts te werken. Bij harde noordwestenwind bleken sommige schepen toch wind te vangen en een gevaar voor de brug op te leveren. Aanvaringen ontstonden dan bij stuurfouten en te traag reageren. Het bouwwerk wordt onderbroken door een tunnel voor wegverkeer.

De schrijvers Arjen den Boer, Martijn Haan, Martjan Kuit, Teun Meurs en fotograaf Bart van Hoek namen het gebouw mee in hun boek Bruut - Atlas van het brutalisme in Nederland (2023, ISBN 9789462585379), waarin de top 100 binnen die bouwstijl te vinden is. Zij plaatsen het bouwwerk op nummer 12 in hun top 20 van brutalistische bouwwerken. Zij schatten in dat het windscherm met 13.000 m3 beton voor een afname van 75 % in windkracht zorgden. Voor de omschrijving verwezen ze naar het artikel in Het Vrije Volk van 1983. De drie delen zouden zijn ontstaan om het geheel minder doods te maken en in verhouding te staan met de Calandbrug. De futuristische omgeving zorgt voor de rest. Architect, kunstenaar en ook constructeur Joop Schilperoord kwamen overigens met een viertal ontwerpen, die alle getest werden bij Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek (TNO). In 2021 werd een klein deel van het windscherm afgesnoept ten behoeve van een nieuwe spoorbrug; Struijs ontwierp de vervangende zeventien kleinere schalen voor de drie afgebroken grote schalen.^[6][7] De korte omschrijving in Bruut luidt:

Veel windscherm voor weinig en brutalistische zuilengalerij

— Bruut - Atlas van het brutalisme

Frans de Wit paste die schalen later nog toe in het Vierkant eiland in de plas en de klimmuur Spaarnwoude. Minder succesvol waren zijn grindbetonnen plantenbakken aan de brug. Deze werden slecht bijgehouden en waren in 2023 leeg.

Zie de categorie Rozenburg wind wall van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.