Vondelkerk

Vondelkerk
R.K. Kerk van het Heilig Hart van Jezus
zuidwestzijde met hoofdingang (2007 of eerder)
Locatie
Plaats	Amsterdam
Adres	Vondelstraat 120 A-D
Coördinaten	52° 22′ NB, 4° 52′ OL
Status en tijdlijn
Status	deels verwoest
Start bouw	1872
Gereed	1880
Sluiting	1977 (als kerk)
Restauratie	1904-1906, 1985-1986, 1999, 2004
Oorspr. functie	rooms-katholieke kerk
Architectuur
Stijlperiode	neogotiek
Bouwkundige informatie
Architect(en)	Pierre Cuypers (nieuwbouw) Joseph Cuypers (restauratie) André van Stigt (restauratie)
Prijzen en erkenningen
Monumentstatus	rijksmonument (13 oktober 1970)[1]
Monumentnummer	5907
Detailkaart
Portaal    Civiele techniek en bouwkunde

De Vondelkerk is de bijnaam voor een neogotische kruisbasiliek aan de Vondelstraat in de Nederlandse stad Amsterdam, ontworpen door Pierre Cuypers. Van 1880 tot 1977 was de kerk in gebruik als de R.K. Kerk van het Heilig Hart van Jezus, maar de bijnaam werd al in de jaren 1880 gebruikt.^[2][3] Na de onttrekking aan de eredienst in 1977 deed het kerkschip onder andere dienst als concertzaal en werden ruimtes eromheen verhuurd als kantoor.

Bij een brand in 1904 gingen onder andere de houten toren en het dak verloren. De toren werd in iets gewijzigde vorm herbouwd naar een ontwerp van Joseph Cuypers, een zoon van Pierre. In de nieuwjaarsnacht van 2026 brak er opnieuw brand uit. Delen van de kerk stortten daarbij in, waaronder opnieuw de hoogste toren en een deel van het middengedeelte.^[4]

Toen er rond 1870 behoefte ontstond aan een kerk in de buurt van het Vondelpark kwam Cuypers met een plan voor een kerk op een terrein dat hij tot zijn beschikking had. Dat gaf hem meer vrijheid om de contouren van het kerkgebouw en de omgeving vorm te geven.^[2][5] De formele opdracht kwam van het kerkbestuur van St. Nicolaas buiten de Veste, dat een hulpkerk wilde realiseren.

De kerk werd gepositioneerd op een denkbeeldig ovaal eilandje in het verlengde van de in jaren 1860 aangelegde Vondelstraat en waar de tot dan kaarsrechte Vondelstraat aan weerszijden omheen geleid werd; het werd de eerste vrijstaande kerk in Amsterdam sinds de middeleeuwen. Cuypers woonde al vanaf 1865 in deze straat.

Met als hoofdtoren een achthoekige vieringtoren is de kruisbasiliek geen strikte centraalbouw, maar wel centralistisch van opzet.^[2][6] Terwijl de visuele opzet naar het verleden verwijst, maakte Cuypers gebruik van moderne technieken zoals stalen constructies waarop de houten toren rustte. Deze was vijftig meter hoog, overeenkomstig Cuypers' opvatting dat een toren gezien en de klokken van verre gehoord moeten worden.^[7]

Op 1 maart 1872 werd de eerste steen gelegd.^[8] Wegens beperkte financiële middelen werd begonnen met de bouw van twee traveeën van het koor met apsis. Dit deel van de kerk werd op 20 juni 1873 in gebruik genomen.^[8] Wegens gebrek aan geld lag de bouw vervolgens stil. Wel werd er tegen de zin van de burgemeester en wethouders van Amsterdam een tijdelijk houten bijgebouw tegen de apsis geplaatst.

In februari 1875 werd een landelijke loterij gehouden ten bate van de voltooiing van de kerk. Koningin Sophia schonk ter verloting twee kostbare salonlampen en paus Pius IX een kostbare camee.^[8] Loten kostten een gulden en er werd 45.000 gulden opgehaald. De bouw van de kerk werd in hetzelfde jaar voortgezet.^[8]

Op 16 juni 1880 werd de voltooide kerk in gebruik genomen en kreeg zij de officiële naam R.K. Kerk van het Heilig Hart van Jezus.^{[noot 1]} Het hek rondom de kerk werd in 1884 geplaatst.^[9] De glas-in-loodramen uit 1893 werden geleverd door atelier F. Nicolas en Zonen uit Roermond, de geboortestad van Cuypers.

In het plafond van het middenschip waren tot aan de tweede brand voorstellingen weergegeven van de Stad Gods op een blauwe achtergrond, eveneens door Pierre Cuypers ontworpen. De gebrandschilderde ramen kregen onder andere voorstellingen van de vier evangelisten Marcus, Mattheüs, Lucas en Johannes. Langs de zijbeuken werden tegeltableaus aangebracht als ondergrond voor de kruiswegstaties. De gewelven hadden gele velden en groen-witte ribben. Karakteristiek zijn de pilaren, uitgevoerd in banden van donkerrode en iets lichtere baksteen. De heiligenbeelden op de consoles werden in de jaren 1970 verwijderd en geveild.

Op 8 november 1904 om kwart over elf overdag brak er in de kerk brand uit, nadat bij loodgieterswerkzaamheden in de hoogste toren een vuurpot was omgevallen.^[9] Door de sterke wind verspreidde het vuur zich snel en stortte de houten toren naar beneden; de kap volgde snel daarop. De muren en gewelven bleken de brand goed doorstaan te hebben. De toren werd iets lager herbouwd^[6] naar een ontwerp van zoon Joseph Cuypers. Er werd een eikenhouten klokkenstoel geplaatst, waar in 1905 een klok van Petit & Fritsen met een diameter van 92,8 centimeter in werd gehangen.^[6]

De schade was minder erg dan gevreesd en werd direct na de brand getaxeerd op 50.000 gulden, te betalen door St.-Donatus, de onderlinge brandverzekeringsmaatschappij voor rooms-katholieke gebouwen.^[10] Het herstel was gereed in 1906.

Op 23 oktober 1969 verzorgde de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde in samenwerking met de VPRO een controversieel tv-programma in de kerk ter ere van de P.C. Hooft-prijs-winnaar Gerard Reve, toen nog als schrijver actief onder zijn eigenlijke naam Gerard Kornelis van het Reve.^[11]

Het bisdom Haarlem liet het gebouw in augustus 1978 wegens bouwvalligheid sluiten en verkocht de kerk op 12 oktober 1979 voor een symbolisch bedrag (een gulden) aan een belegger. De kerk werd gekraakt en op 2 oktober 1980 werd de Stichting Vondelkerk opgericht om deze te behouden. De stichting kocht het gebouw in november 1984 en liet het door architect André van Stigt restaureren en geschikt maken als cultureel centrum. Op 26 september 1986 werd het heropend; onder meer de Stichting Openbaar Kunstbezit vestigde zich erin.^[12] In het middenschip werden concerten gegeven en het diende tot aan de brand in 2026 onder andere als trouwlocatie. De geloofsgemeenschap Liberty Church hield er vanaf 2017 kerkdiensten. Ook hadden enkele bedrijven er hun kantoor. In het koor kwam een garderobe.

Op 31 december 1993 werd de Vondelkerk overgedragen aan het Amsterdams Monumenten Fonds, dat op 31 december 1999 fuseerde met Stadsherstel Amsterdam NV en sindsdien eigenaar is.

In de nieuwjaarsnacht van 2026 brak er voor de tweede keer een grote brand uit, die zich verspreidde over het gehele dak.^{[noot 2]} De hoofdtoren stortte in, evenals het omringende dak. Grote hoeveelheden water uit het Vondelpark werden gebruikt voor het blussen. De muren bleven grotendeels overeind. Kort na de brand werd een inzamelingsactie opgezet om geld in te zamelen voor het herstel van de kerk.^{[14][15][4][16]}

• 
  De oorspronkelijke toren; circa 1885.
• 
  Standbeeld van Joost van den Vondel in het Vondelpark; circa 1881.
• 
  Vondelparkpaviljoen; circa 1881.
• 
  Vondelstraat met paardentram; 1891.
• 
  Tekening van Herman Misset na de brand; november 1904.
• 
  Vondelstraat met Vondelkerk vanuit het noordoosten; mei 1964.
• 
  Vondelkerk vanuit het zuidoosten; mei 1964.
• 
  Vondelstraat met Vondelkerk vanuit het zuidwesten; mei 1964.
• 
  Interieur, mei 1964
• 
  Interieur met orgel, mei 1964
• 
  Schrijver Van 't Reve in de Vondelkerk, zie hoofdtekst; 1969.
• 
  Beklad naar aanleiding van de huldiging in de kerk van schrijver Van 't Reve, 27 oktober 1969.
• 
  Vanuit het noordwesten; 1972.
• 
  Nog in gebruik als rooms-katholieke kerk; 1972.
• 
  Onderaanzicht met toren; 8 november 2009.
• 
  Luchtfoto; 2021.

• Vondelkerk, Stadsherstel.nl
• Website van bedrijven in de Vondelkerk (gearchiveerd)
• Interactieve tour van de kerk na de brand in 2026, app.one3d.ai, 4 januari 2026