Verkiezingen voor het Europees Parlement

Voor actuele informatie, zie: Verkiezingen voor het Europees Parlement 2024

De verkiezingen voor het Europees Parlement (ook aangeduid als de Europese verkiezingen) vinden om de vijf jaar plaats in de 27 lidstaten van de Europese Unie, voor het laatst in 2024. De definitieve uitslagen zijn nog niet bekend, bij de voorlaatste verkiezingen, in 2019, werden 751 parlementsleden verkozen, die ongeveer 500 miljoen Europeanen vertegenwoordigen. Meer dan 375 miljoen EU-burgers waren stemgerechtigd, zodat dit de grootste transnationale verkiezingen in de geschiedenis waren. Sinds 1 februari 2020 telt het parlement 705 zetels, als gevolg van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie (brexit). Het aantal zetels dat met ingang van de verkiezingen van 2024 ter beschikking staat is 720.

Het Europees Parlement vertegenwoordigt de burgers uit de lidstaten van de Europese Unie bij het nemen van besluiten over de regels die binnen de Unie gelden en zijn uitgaven. Ook houdt het Parlement namens de bevolking toezicht op de uitvoerende organen. Het is het enige multinationale parlement ter wereld dat op basis van het universeel stemrecht wordt samengesteld. Het wordt sinds juni 1979 rechtstreeks verkozen. Van 1958 tot 1979 was er een getrapt kiessysteem; Europarlementsleden werden door de nationale parlementen van de lidstaten benoemt en uit hun gelederen gekozen.^[1]

Op heel wat beleidsterreinen is het Europees Parlement medewetgever met de Raad van de Europese Unie, dat is de vergadering van vakministers van de lidstaten. Op het gebied van landbouw en buitenlands beleid hoeft de Raad het parlement alleen te raadplegen of informeren, maar daardoor kunnen debatten en resoluties van het parlement de besluiten van de Raad wel beïnvloeden of zorgen dat onderwerpen op de Europese agenda komen. Het Parlement beschikt ook over begrotingsbevoegdheden en speelt een rol bij de democratische controle van alle Europese instellingen.

Kandidatenlijsten worden per land opgesteld volgens de daar geldende regels, doorgaans door de nationale politieke partijen. De verkiezingsprocedure wordt per land afzonderlijk bepaald. EU-burgers kunnen alleen stemmen op kandidaten in hun eigen kiesdistrict of land, tenzij ze in een andere lidstaat wonen, dan mogen ze ook op kandidaten of lijsten uit dat land stemmen.

In het Parlement zijn de fracties samengesteld uit afgevaardigden van nationale partijen die zichzelf tot dezelfde politieke richting rekenen, partijfamilie genoemd. Deze fracties kiezen in aanloop naar de verkiezingen elk een lijsttrekker voor de functie van voorzitter van de Europese Commissie, de Spitzenkandidat. Na de verkiezingen wordt door het nieuwe Parlement, op voordracht van de vergadering van Europese regeringsleiders, de Europese Raad, een nieuwe voorzitter gekozen.

Er zijn vier achtereenvolgende dagen in de maand juni waarop de burgers van een lidstaat naar de stembus kunnen gaan, donderdag tot en met zondag. In Nederland vinden deze verkiezingen daarom in tegenstelling tot de overige verkiezingen niet op een woensdag plaats, maar op een donderdag. In veel andere landen, als bijvoorbeeld België, Luxemburg, Duitsland en Frankrijk, zijn de verkiezingen op zondag.

Het Europees Parlement telt maximaal 751 zetels en de verdeling over de lidstaten is degressief evenredig aan de bevolkingsgrootte van de lidstaten. Dat betekent dat lidstaten met een relatief klein inwonertal in verhouding meer zetels krijgen dan het geval zou zijn bij een strikt evenredige vertegenwoordiging. Alle 27 lidstaten hebben afhankelijk van het inwoneraantal een vast aantal zetels. Dit loopt uiteen van 6 zetels voor Malta tot 96 voor Duitsland. Bijgevolg hebben Malta en Luxemburg tot 2019 evenveel zetels als Estland, hoewel Estland ongeveer drie keer zoveel inwoners heeft.

Na de verkiezingen worden in elk land deze zetels verdeeld. Elk land gebruikt hierbij zijn eigen regels voor de zetelverdeling. In België heeft de Vlaamse Gemeenschap 12 zetels (Nederlands kiescollege), de Franse Gemeenschap 8 zetels (Frans kiescollege) en de Duitstalige Gemeenschap 1 zetel (Duitstalig kiescollege). Nederland kent maar één Europese kieskring, die overeenstemt met het hele grondgebied.

Een ongeldige stem wordt aan geen enkele politieke partij toebedeeld. Een blanco stem wordt wel meegerekend in het opkomstpercentage, maar heeft geen invloed op de uitslag van de verkiezingen. Een blanco stem wordt verder gezien als een ongeldige stem.

Ontwikkeling zetelaantal per lidstaat

	Sep 1952[2]	Mrt 1957[2]	Jan 1973[2]	Jun 1979	Jan 1981	Jan 1986	Jun 1994	Jan 1995	Mei 2004	Jun 2004	Jan 2007	Jun 2009	Dec 2011[3]	Jul 2013	Jul 2014	Jul 2019[4]	Feb 2020[4]
België	10	14	14	24	24	24	25	25	25	24	24	22	22	22	21	21	21
Duitsland	18	36	36	81	81	81	99	99	99	99	99	99	99	99	96	96	96
Frankrijk	18	36	36	81	81	81	87	87	87	78	78	72	74	74	74	74	79
Italië	18	36	36	81	81	81	87	87	87	78	78	72	73	73	73	73	76
Luxemburg	4	6	6	6	6	6	6	6	6	6	6	6	6	6	6	6	6
Nederland	10	14	14	25	25	25	31	31	31	27	27	25	26	26	26	26	29
Denemarken			10	16	16	16	16	16	16	14	14	13	13	13	13	13	14
Ierland			10	15	15	15	15	15	15	13	13	12	12	12	11	11	13
Verenigd Koninkrijk			36	81	81	81	87	87	87	78	78	72	73	73	73	73	-
Griekenland					24	24	25	25	25	24	24	22	22	22	21	21	21
Portugal						24	25	25	25	24	24	22	22	22	21	21	21
Spanje						60	64	64	64	54	54	50	54	54	54	54	59
Zweden								22	22	19	19	18	20	20	20	20	21
Finland								16	16	14	14	13	13	13	13	13	14
Oostenrijk								21	21	18	18	17	19	19	18	18	19
Cyprus									6	6	6	6	6	6	6	6	6
Estland									6	6	6	6	6	6	6	6	7
Hongarije									24	24	24	22	22	22	21	21	21
Letland									9	9	9	8	9	9	8	8	8
Litouwen									13	13	13	12	12	12	11	11	11
Malta									5	5	5	5	6	6	6	6	6
Polen									54	54	54	50	51	51	51	51	52
Slovenië									7	7	7	7	8	8	8	8	8
Slowakije									14	14	14	13	13	13	13	13	14
Tsjechië									24	24	24	22	22	22	21	21	21
Bulgarije											18	18	18	18	17	17	17
Roemenië											35	33	33	33	32	32	33
Kroatië														12	11	11	12
totaal	78	142	198	410	434	518	567	626	788	732	785	736	754	766	751	751	705

Hoewel de parlementariërs per land worden gekozen, kunnen zij een fractie in het Europees Parlement gaan vormen, ook politieke familie of partijfamilie genoemd. Zo'n Europese fractie moet ten minste 25 afgevaardigden tellen uit minimaal een kwart van de lidstaten, anders geldt zij niet als een fractie, en heeft dan veel minder faciliteiten in het parlement. Deze fracties kiezen elk een lijsttrekker voor de functie van voorzitter van de Europese Commissie, de zogenaamde Spitzenkandidat. Er bestaat geen sterke fractiediscipline wat meebrengt dat bijvoorbeeld de Belgische nationale partij Anders en de Nederlandse Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD), die zich beide tot de politieke familie Alliantie van Liberalen en Democraten voor Europa (ALDE) rekenen, in het Europees Parlement hun eigen zichtwijze kunnen uitdragen.^[5]

De twee grootste fracties zijn de Europese Volkspartij (EVP) van conservatieve- en christendemocratische partijen en de Progressieve Alliantie van Socialisten en Democraten (S&D), de sociaaldemocraten, waarbij. Verder zijn er de liberalen, ALDE, die in 2024 aan de bredere groep Renew Europe meedoen, de Groenen / Vrije Europese Alliantie, de nationaalconservatieven in de Europese Conservatieven en Hervormers ECR, een linkse fractie The Left en een extreemrechtse fractie Identiteit en Democratie. De samenwerking in de fracties ligt niet vast en is aan verandering onderhevig. Na de verkiezingen voor het Europarlement bekijken alle nationale politieke partijen opnieuw bij welke Europese fractie ze zich willen aansluiten. De andere deelnemers aan een fractie moeten daarmee instemmen. Als een gekozen lid of nationale partij bij geen enkele fractie welkom is kunnen ze wel lid worden van het parlement. Ze vallen dan onder de zogeheten niet-ingeschrevenen.^[6]