Schreierstoren
| Schreierstoren | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
De Schreierstoren gezien vanaf de Geldersekade (2017) | ||||
| Locatie | ||||
| Adres | Prins Hendrikkade 94 | |||
| Coördinaten | 52° 23′ NB, 4° 54′ OL | |||
| Status en tijdlijn | ||||
| Gereed | 1487 | |||
| Restauratie | 1966 | |||
| Oorspr. functie | Verdedigingstoren in stadsmuur | |||
| Prijzen en erkenningen | ||||
| Monumentstatus | Rijksmonument | |||
| Monumentnummer | 4148 | |||
| Detailkaart | ||||
  Locatie in Amsterdam
| ||||
| ||||
De Schreierstoren is een 15e-eeuwse verdedigingstoren op de hoek van de Prins Hendrikkade en Geldersekade in het centrum van Amsterdam. Het is de enige bewaard gebleven verdedigingstoren van Amsterdam.[1] De toren werd in 1970 aangewezen als rijksmonument.[2]
Geschiedenis
De toren werd gebouwd rond 1487 op de hoek van het IJ en de oostkant van de stad, als onderdeel van de stadsmuur van Amsterdam. De stadsmuur liep langs het havenfront en maakte bij de Schreierstoren een scherpe hoek naar het zuidoosten, waarna de stadsmuur langs de stadsgracht (de huidige Geldersekade) doorliep naar de Sint Anthoniespoort op wat nu de Nieuwmarkt is. In de kademuur langs de Geldersekade zijn grote zandstenen blokken te zien; dit zijn restanten van de oude stadsmuur.
De toren heette oorspronkelijk de Schrayershoucktoren omdat de stadsmuur hier een scherpe hoek maakte (van schray = "scherp"). De huidige naam Schreierstoren zou de toren hebben gekregen omdat hij op de plaats stond waar in de tijd van de VOC vrouwen afscheid namen van hun mannen voordat die op reis gingen. Dit verhaal is echter waarschijnlijk apocrief.
Nadat de toren zijn verdedigende functie had verloren, deed hij nog geruime tijd dienst als havenkantoor. In 1960 verhuisde de havenmeester naar het nieuwe Havengebouw aan de De Ruyterkade.
In 1966 werd de toren gerestaureerd. De kantelen die op oude prenten zijn te zien, zijn toen niet opnieuw aangebracht omdat bij bouwhistorisch onderzoek voor het bestaan ervan geen aanwijzingen in het gebouw zelf werden gevonden.
Sinds de restauratie is het gebouw deels een horecagelegenheid. Boven in de toren bevindt zich een scheepskaarten- en scheepsboekenhandel.
Gevel- en gedenkstenen
In 1569 werd een gevelsteen aangebracht met een afbeelding van een schreiende vrouw, die wijst naar het uitvarende schip van haar zeeman.
In de noordoostelijke muur werd in september 1927 een plaquette aangebracht ter herinnering aan het feit dat Henry Hudson op 4 april 1609 hiervandaan naar de Nieuwe Wereld vertrok om in opdracht van de VOC een westelijke doorvaart naar Indië te vinden. De plaquette was een initiatief van The Greenwich Village Historical Society in New York. In 1959 volgde een kleinere plaquette ter viering van de 350e verjaardag van Hudsons reis. De onthulling vond plaats door burgemeester Gijs van Hall.
Boven de ingang aan de Prins Hendrikkade is een gedenksteen ingemetseld die herinnert aan de Eerste Schipvaart naar Oost-Indië in 1595. Erop afgebeeld staan de vier zeilschepen waaruit de expeditie bestond en een vogel, met erboven de Latijnse spreuk navigare necesse est ("varen is nodig"). De steen werd kort na de Tweede Wereldoorlog onthuld ter herinnering aan het feit dat Cornelis de Houtman en zijn bemanning 350 jaar daarvoor vanaf deze plek waren uitgevaren. De eigenlijke herdenking had op 10 maart 1945 moeten plaatsvinden, maar was uitgesteld vanwege de Duitse bezetting.[3]
Varia
- Joost van den Vondel noemt de Schreierstoren in zijn toneelstuk Gijsbrecht van Aemstel (derde bedrijf vs. 850). Als Amsterdam wordt aangevallen, beraamt de titelheld vanaf de Schreierstoren de tegenaanval.
- Een miniatuurversie van de Schreierstoren is in Madurodam te zien.
- In de gevel van de Tribune Tower in Chicago is een steen van de Scheierstoren ingemetseld.
Literatuur
- Amsterdam Verdedigd. Bescherming van de stad. Ernest Kurpershoek. Bureau Monumenten & Archeologie. Uitgeverij Bas Lubberhuizen, Amsterdam 2004.
- Geldersekade, tussen Waag en Schreierstoren. Els van Wageningen. Stadsherstel Amsterdam N.V., Amsterdam 2002
Afbeeldingen
_by_Cornelis_Anthonisz.jpg)
Amsterdam in 1544. De scherpe hoek die de Schreierstoren (linksonder op de voorgrond) in de stadsmuur maakte is duidelijk zichtbaar.
Schreierstoren in de 19e eeuw. Schilderij van Willem Koekkoek (1850)_Jacob_Olie_(max_res).jpg)
De Geldersekade gezien naar de Prins Hendrikkade, met links aan het water de Schreierstoren. Foto van Jacob Olie (1895)
De Schreierstoren met rechts veel masten in het Oosterdok (1900)
De Schreierstoren gezien vanaf het Oosterdok. Op de achtergrond de Oude Kerkstoren (2008)
Plaquette ter herinnering aan het vertrek van Henry Hudson hiervandaan
Straatnaambord Prins Hendrik Kade en daarboven een gevelsteen met de oude naam Scrayer-Houck- In 1960 verhuisde de havenmeester van Amsterdam van zijn vaste plek in de Schreierstoren naar het nieuwe Havengebouw aan het IJ
Externe links
- ↑ Schreierstoren (±1487). Amsterdam Monumenten & Archeologie. Gearchiveerd op 2 december 2008. Geraadpleegd op 4 januari 2026.
- ↑ Fort, vesting en -onderdelen, Prins Hendrikkade 94, 1012 AE te Amsterdam | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. monumentenregister.cultureelerfgoed.nl. Geraadpleegd op 21 april 2023.
- ↑ Nederlandsche Dagbladpers (Batavia), 17 aug 1948 (geraadpleegd via Delpher).
