Willemsoord (marinewerf)

In 1781 was besloten om het Nieuwediep bij Helder, zoals de plaats tot 1928 officieel heette, geschikt te maken voor zeeschepen. Ter hoogte van het huidige Fort Oostoever werd kielplaats Het Nieuwe Werk aangelegd waar schepen kleine reparaties konden ondergaan. In 1796 werd deze kielplaats in goede staat, maar ook te klein en te ver van de monding bevonden. In de Franse Tijd na de Bataafse Republiek werd Lodewijk Napoleon koning van Nederland. In 1807 bezocht hij het dorp Helder en sprak zich hierbij uit over de toekomstplannen. Helder zou het mooiste en grootste etablissement van het koninkrijk worden.^[1]

Enkele jaren later kwam zijn broer, keizer Napoleon Bonaparte, aan de macht. In 1811 bracht ook hij een bezoek aan Helder en hij had daarbij ingineur Jan Blanken meegenomen. Napoleon was gecharmeerd van de strategische ligging en in 1812 werd officieel besloten om een grote rijkswerf aan te leggen. Blanken was degene die het plan uit mocht voeren en er werd datzelfde jaar nog begonnen. Nadat Napoleon in 1813 was verslagen kwam koning Willem I aan de macht in Nederland. Hij gaf Blanken de opdracht om de werkzaamheden door te zetten. De nieuwe werf zou naast de nieuwbouwwerf van Amsterdam komen te staan met als functies uitrusting en herstelling. In deze tijd waren er verder nog rijkswerven in Vlissingen, Rotterdam, Hellevoetsluis en Medemblik.^[1]

De werkzaamheden werden in gedeelten aanbesteed. In de jaren die volgden werden onder andere het droge dok (Dok I) met pompgebouw, het Natte Dok, de Zeedoksluis en diverse gebouwen zoals het Arsenaal voltooid. In de zomer van 1822 werd het droogdok voor het eerst leeggepompt. Op 20 september 1822 werd maritiem etablissement der Marine te Willemsoord en het Nieuwediep door het departement van Binnenlandse Zaken en Waterstaat overgedragen aan de Koninklijke Nederlandse Zeemacht.^[1] In 1815 was het Jan Blanken die de naam Willemsoord gebruikte, een naam die vanaf 1819 ook door de regering werd gebruikt.^[2]

Na voltooiing van de waterbouwkundige werken kreeg Jacob Valk in 1822 de opdracht om een plan voor het terrein en de bebouwing te vervaardigen. In februari 1823 werd dit plan door de koning goedgekeurd. In de jaren daarna werden bestrating, bruggen en gebouwen aanbesteed. Onder deze gebouwen waren onder andere het Commandementsgebouw en 't Torentje. In 1827 verhuisden personeel en goederen van Het Nieuwe Werk naar Willemsoord.^[1] Tussen 1818 en 1840 verdrievoudigde het inwonersaantal van Helder tot negenduizend en werd het dorp een stad. Mede door de aanleg van het Helders Kanaal ontstond er een lintvormige bebouwing vanaf het oude dorp om Willemsoord heen richting het zuidoosten.^[3] Net buiten de westelijke ingang van Willemsoord werd de Nieuwe Kerk gebouwd.

• 
  Pompgebouw van Dok I
• 
  Gebouw 52 na restauratie
• 
  Het Natte Dok
• 
  Het Paleis, Commandements-/Directiegebouw
• 
  't Torentje

Willemsoord was een onderhouds- en reparatiewerf, nieuwbouw van marinevaartuigen gebeurde in principe in Amsterdam. Het uitrusten van de in Amsterdam gebouwde marinevaartuigen gebeurde volledig op Willemsoord. Onder andere vanwege de steeds groter wordende stoomschepen werd in 1857 begonnen met de tweede bouwcampagne. In deze periode werd het Natte Dok, ook wel bassin genoemd, uitgediept en vergroot en werd Dok I vernieuwd. In het zuidwestelijke kwadrant werd Dok II gebouwd met een nieuw pomphuis. De Zeedoksluis en kades werden vernieuwd en er kwamen nieuwe bruggen.^[4][5]

Ondertussen was in 1854 het Koninklijk Instituut voor de Marine van Medemblik naar Helder verhuisd. In 1869 vestigde dit instituut zich in een nieuw statig gebouw in de noordoostelijke kwadrant met zicht op de Buitenhaven en gelegen naast het Commandementsgebouw.^[2]

• 
  Dok I, ook wel Oude Dok
• 
  Dok II, ook wel Nieuwe Dok
• 
  Pomphuis van Dok II tijdens restauratie
• 
  Zeedoksluis
• 
  Het Koninklijk Instituut voor de Marine

De rijkswerf in Vlissingen sloot in de tweede helft van de negentiende eeuw en personeel kwam onder andere op Willemsoord te werken. In de laatste decennia van de negentiende eeuw was Willemsoord een belangrijke werkgever voor de stad. Helder verloor in die tijd inkomsten vanwege de aanleg van het Noordzeekanaal en een nieuwe visserijhaven in IJmuiden. Toen de rijkswerf in Amsterdam in 1914 sloot werd Willemsoord de belangrijkste rijkswerf, verder was alleen de rijkswerf in Hellevoetsluis nog over. Personeel en werfonderdelen kwamen vanuit Amsterdam naar Willemsoord. Op een handvol schepen na vond er geen nieuwbouw plaats op Willemsoord. Vanaf 1923 kwam daar verandering na de bouw van een scheepmakersafdeling en scheepshellingen.^[6] Na de sluiting van de rijkswerf in Hellevoetsluis in 1933 kwam dit personeel ook naar Den Helder.^[3]

Den Helder, dat in 1928 een lidwoord in de naam had gekregen, had het tijdens de Tweede Wereldoorlog zwaar te verduren. De stad werd eerst gebombardeerd door Duitse vliegtuigen en later door de geallieerden en werd daarmee de vaakst gebombardeerde stad van Nederland. Willemsoord, dat gebruikt werd door de Duitse bezetter, was een van de belangrijkste doelwitten.^[7] Bij een groot bombardement in 1943 kwamen 38 Wervianen, zoals werknemers van de rijkswerf werden genoemd, om het leven.^[8] In het zuidoostelijke kwadrant stonden de magazijnen, deze werden herhaaldelijk bestookt met bombardementen en werden verwoest.^[9]

Na de oorlog was de stad Den Helder zwaar gehavend. Het gehele oude centrum en veel bebouwing langs de dijk was gesloopt voor de bouw van de Atlantikwall en op veel plekken was bombardementsschade. De vreugde was dan ook groot toen in 1947 werd besloten dat de marine in Den Helder zou blijven en de stad de hoofdbasis van de Koninklijke Marine zou worden. Er werd een plan gemaakt voor een nieuwe moderne marinehaven. In 1953 werden in het zuidoostelijke kwadrant nieuwe bewapeningswerkplaatsen in gebruik genomen. De Nieuwe Haven werd in 1954 in gebruik genomen.^[10] Voor huisvesting van het nieuwe personeel dat werd aangetrokken werden nieuwe woonwijken zoals Nieuw-Den Helder en De Schooten gebouwd.^[3]

Na het einde van de Koude Oorlog werd er bezuinigd op Defensie. De Koninklijke Marine besloot de werkzaamheden van de rijkswerf te verhuizen naar de Nieuwe Haven en de laatste onderdelen vertrokken in 1994. Grofweg het westelijke deel van Willemsoord werd, gedeeltelijk in 1995 en gedeeltelijk in 2000, overgedaan aan gemeente Den Helder. Het terrein stond destijds vol met grote en kleine gebouwen, de gemeente begon meteen met de sloop van een aantal niet-monumentale gebouwen. Er werden plannen gemaakt voor ontwikkeling tot woningbouw, winkels, horeca en musea in de maritiem en nautische sfeer. Voor woningbouw bleek niet genoeg vraag en voordat duidelijk was wat de invulling zou worden werd wel de rijksmonumentenstatus aangevraagd, die in 1998 werd verleend.^[11]

Ondertussen was de inventarisatie en restauratie van de monumentale gebouwen begonnen. In 1998 tekende de gemeente een intentieovereenkomst met ontwikkelaar Libéma om een maritiem themapark te ontwikkelen op de oude rijkswerf. De gemeenteraad stelde in 2000 het definitieve plan voor restauratie en herbestemming vast. In 2001 werd besloten de ontwikkeling en exploitatie uit te voeren samen met Libéma en daarvoor werd door de gemeente Willemsoord BV opgericht. In 2002 werd door staatssecretaris Gerrit Ybema een laatste steen gelegd en de gerestaureerde zuidwesthoek opgeleverd. In 2003 vestigden Nationaal Reddingmuseum Dorus Rijkers en bioscoop Utopolis zich op het terrein. Ook werd Game Kingdom geopend, een arcadehal en casino. Het themapark dat Libéma zou exploiteren zou zich focussen op de nautische geschiedenis van Nederland en de VOC. Replicaschip Prins Willem kwam in Dok II te liggen en het themapark kreeg de naam Cape Holland. Grote bezoekersaantallen bleven echter uit en Willemsoord kwam in financiële problemen, de samenwerking met Libéma werd in 2007 stopgezet.^[11] Twee jaar later brandde de Prins Willem af.^[12] Willemsoord ontwikkelde echter wel door. In het Natte Dok kwam een jachthaven, er openden restaurants op het terrein en er werden evenementen gehouden. Het gebied werd een openbaar toegankelijke museumhaven met schepen als Hr.Ms. Bonaire en Lichtschip Texel.^[11]

Op het noordelijke deel van het terrein was al sinds 1965 het Marinemuseum gevestigd en dit deel bleef in handen van de Koninklijke Marine. In 1995 werd een nieuw entreegebouw gebouwd nadat enkele jaren eerder onderzeeboot Hr.Ms. Tonijn op het droge was gebracht en onderdeel werd van het museum. De in het Natte Dok gelegen schepen Hr.MS. Abraham Crijnssen en Zr.Ms. Schorpioen werden onderdeel van het museum. Ook het noordoostelijke kwadrant van Willemsoord, met gebouwen Het Paleis, het KIM en 't Klooster, bleef in handen van de Marine. De bewapeningswerkplaatsen in het zuidoostelijk kwadrant werden in 2009 gesloopt.^[13] De gemeente onderzocht een mogelijke overname van dit deel van Willemsoord maar na nieuwe veiligheidsdreigingen en investeringen in Defensie in de jaren 2020 besloot de Marine dit gebied te ontwikkelen ten behoeve van huisvesting van marinepersoneel.^[14]

Enkele grote gebouwen die leeg achterbleven na het stoppen van Cape Holland werden gebruikt als evenementenhallen. Uiteindelijk vonden deze gebouwen na verbouwingen invulling door Theater de Kampanje die in 2015 vanuit het centrum van Den Helder naar gebouw 60 en 63 verhuisde en gemeente Den Helder die in 2023 verhuisde naar gebouw 66 als stadhuis en gebouw 72 als stadskantoor. In 2025 werd een nieuwe brug aangelegd tussen de aan de zuidkant gelegen Francien de Zeeuwpromenade en het Reddingmuseum in de zuidwesthoek van Willemsoord om het centrum van de stad en Willemsoord beter te verbinden.^[15]

Na de oorlog werd in 1948 een herdenksteen onthuld ter nagedachtenis aan de omgekomen werfmedewerkers. Deze verhuisde in 1992 mee naar de Nieuwe Haven. Omdat er geen openbaar monument was om omgekomen wervianen te herdenken werd in 2015 een nieuw monument op Willemsoord onthuld. Deze verving het oude monument dat werd vermalen tot steengruis.^[7]

Op het openbaar toegankelijke terrein van het marinemuseum staat het monument Schaduwen van Licht. Dit monument is ter nagedachtenis aan in actieve dienst overleden medewerkers van het Commando Zeestrijdkrachten. Het bronzen beeld van Caroline van ’t Hoff-Hörchner werd in 2009 onthuld.^[7][20]

In het Nationaal Monument op de Dam in Amsterdam bevinden zich urnen, waarvan een de provincie Noord-Holland vertegenwoordigd. In deze urn zit aarde dat in 1947 op Willemsoord geschept is.^[21]

Op Willemsoord zijn meerdere restaurants gevestigd. Een aantal cafés en een nachtclub verhuisden in 2019 vanuit de Koningstraat naar Gebouw 51 op Willemsoord.^[22] Samen met cafés die zich al op Willemsoord bevonden werd zo het nieuwe uitgaansgebied van Den Helder gevormd. Naast de jachthaven van Willemsoord staat een houten opslag en schaftlokaal uit 1870^[23] bijgenaamd 't Zwaantje waarin een eetcafé gevestigd is. Sinds de opening van de nieuwe schouwburg in 2015 kwam er ook een schouwburgrestaurant op het terrein. Tot 2020 was er een evenementenlocatie met kleine zaal te vinden in gebouw 62.^[24]

In gebouw 51 zijn een Kinepolis bioscoop en een indoor speelparadijs. In gebouw 51 waren eerder al een gokhal, een indoor ijsbaan en een bowlingbaan gevestigd. In gebouw 52a zitten Kunstuitleen Den Helder en de VVV. Verderop in gebouw 52 zitten een casino en een sportschool.

In gebouw 11 bevindt zich het kantoor van ontwikkelingsmaatschappij Zeestad en in gebouw 29 zijn het kantoor van de Helderse Courant en een dansschool te vinden. In gebouw 39 zijn enkele productiebedrijven en Sportservice Den Helder gevestigd en in gebouw 56 een kapper. In gebouw 62 bevindt zich een verzameling creatieve bedrijven. In gebouw 't Zwaantje was een souvenirwinkel gevestigd.

Van 2003 tot 2009 lag het nagebouwde VOC-schip Prins Willem in een dok van de voormalige marinewerf, waar het door het publiek kon worden bezocht. Op 30 juli 2009 brak er brand uit. Er viel niets meer te redden.

Lichtschip Texel (nr. 10) ligt aangemeerd aan de zuidzijde van het terrein; daarnaast is de lichtmast van lichtschip Texel (nr. 11) op het terrein te vinden.

Op het uitgestrekte terrein zijn het Marinemuseum, Theater de Kampanje, en het Nationaal Reddingmuseum Dorus Rijkers gevestigd. Sinds 2014 is er een openluchtpodium, gemaakt van sluisdeuren, op het terrein te vinden. Verder zijn er een jachthaven en een camperplaats.

Begin 2019 werd bekend dat het stadhuis van gemeente Den Helder naar Willemsoord zou worden verplaatst.^[25][26] In 2022 werd begonnen met verbouwingswerkzaamheden ten behoeve van het stadhuis op Willemsoord.^[27] Vanaf 2023 zijn het bestuurlijke deel van de gemeente en de publieksbalies gehuisvest in gebouw 66 en de ambtenaren in gebouw 72.

• Historisch Weekend; Bij dit evenement dat tussen 1996 en 2019 jaarlijks werd georganiseerd kwamen allerlei eigenaren van mobiel erfgoed, zoals auto's, bussen, schepen, motoren, fietsen en andere transportvoertuigen, bijeen om hun bezit te tonen. Onderdeel van dit evenement was een beurs in een van de gebouwen waar verzamelaars hun verzamelingen van onder andere antieke speelgoedauto's, Meccano en oude lampen tentoonstelden.^[28]
• Visserijdagen; Van 2010 tot en met 2015 werden op Willemsoord de Visserijdagen Den Helder gehouden, hierbij komen allerlei vissersschepen naar Willemsoord. Er was een markt en er kon een kijkje genomen worden in diverse kotters. Daarnaast was er een visveiling voor particulieren, een kermis, oude ambachten, demonstraties, rondvaarten, visrokerijen en muziek.
• Er werden op het terrein in het verleden voorjaars- en paaskermissen gehouden.^[29]
• Tijdens meerdere edities van Sail Den Helder was Willemsoord een evenementenlocatie met onder andere optredens van Wolter Kroes en OG3NE.
• Het terrein is meerdere keren gebruikt als festivalterrein voor evenementen van Woningstichting Den Helder. In 2010 tijdens de vieringen van 100 jaar Volkshuisvesting in Den Helder, in 2018 tijdens stadsfeest Stadshart op Koers en in 2022 tijdens Woningstichting Den Helder 100 jaar gaven onder andere Van Dik Hout, Loïs Lane, George Baker, Miss Montreal en Ilse DeLange een concert op de voormalige marinewerf.