Psalter van Jean de Berry

Cantate Domino, Psalter van Jean de Berry

Het psalter van Jean de Berry is een psalter uit het laatste kwart van de 14e eeuw. Het werd verlucht door André Beauneveu, de Pseudo-Jacquemart en Jacquemart de Hesdin tussen 1380 en 1400. Het wordt bewaard in de BnF onder het nummer Français 13091.

Beschrijving

Het handschrift bevat 272 perkamenten folia van 250 × 175 mm. Uit de custoden[1] blijkt dat het eigenlijke psalter van folium 31 recto tot folium 272 verso bestaat uit 29 katernen van telkens 4 dubbelbladen, hetzij 8 folia en een laatste katern van 10 folia. Vooraan zijn er twee schutbladen in perkament en vier in papier, achteraan zijn er 8 lege folia waarvan eveneens vier uit papier. Voor het eerste gedeelte van het handschrift kan het aantal katernen niet afgeleid worden uit de custoden maar in analogie naar het psalter gedeelte gaat het waarschijnlijk om 3 katernen van 8 folia.

Het psalter is geschreven in twee kolommen van 22 lijnen, links in het Latijn en rechts in het Middelfrans. Het tekstblok is 150 x 102 mm groot, het luxueuze formaat getuigt volgens de BnF van een prinselijke opdrachtgever. De tekst is geschreven met zwarte inkt in een gotische textura formata. De litanie is volledig in het Latijn en heeft geen Franse vertaling.

Het eigenlijke psalter wordt voorafgegaan door 12 groepen van twee miniaturen die telkens op de verso zijde en recto zijde tegenover elkaar staan. De folia zijn aan de achterzijde van de miniatuur blanco gelaten. Deze miniaturen zijn bijna paginagroot (18 van de 22 lijnen) en worden gevolgd door een tekst geschreven in goudinkt. Aan de verso zijde wordt er telkens een profeet uit het Oude Testament afgebeeld met in de tekst de tekst van zijn profetie. Tegenover de profeten vinden we de twaalf apostelen uit het Nieuwe Testament met telkens een zin uit de geloofsbelijdenis van de apostelen. Deze 24 miniaturen zijn allemaal in semigrisaille en zouden van de hand van André Beauneveu zijn.

In het eigenlijke psalter zijn er nog er nog acht grote miniaturen, zes van de hand van de zogenoemde Pseudo-Jacquemart (f31r -16l[2], f63r-17l, f85r-17l, f153r-17l, f177r-17l en f201r-17l) en 2 van de hand van Jacquemart de Hesdin (f106r-18l en f127r-16l).

Geschiedenis

Volgens Léopold Delisle werd het boek besteld door de hertog of was het alleszins van bij het begin voor hem bestemd. De litanie op folium 270 verso bevat de heiligen die typisch zijn voor Bourges zoals Guillermus, Vursine, Ausregilise, Sulpicius etc. Op folium 1 verso vinden we de ex-libris van Jean de France, duc de Berry geschreven door zijn secretaris Jean Flamel, met de volgende tekst “Ce psautier qui est en latin et en françois est a Jehan, filz de roy de France, duc de Berry et d’Auvergne, conte de Poitou, d’Estampes, de Bouloingne et d’Auvergne”.[3] Op f272v vinden we onderaan de handtekening van de hertog zelf.

Het handschrift werd in 1402 voor het eerst vermeld in een inventaris van de hertog opgesteld door Guillaume de Ruilly, die specifiek André Beauneveu noemde als de verluchter: “Item un psautier escript en latin et françois, tres richement enluminé, ou il a pluseurs ystoires de la main maistre André Beaunepveu, couvert d’un velluaul vermeil, a deux fremouers d’or esmaillez aus armes de monseigneur”.[4][5] Ook in de inventaris die door Jean Lebourne werd opgesteld na het overlijden van de hertog in 1416 wordt het handschrift in gelijkaardige bewoording omschreven[6] de waarde werd toen geschat op 100 “livre Tournois”. Het handschrift verdwijnt spoorloos maar duikt in de 18e eeuw terug op en is dan in het bezit van een zekere R. Pelée die zijn naam op het achterste schutblad schrijft. In de loop van de 18e eeuw komt het handschrift in de Koninklijke bibliotheek terecht, zoals blijkt uit de stempel op f7r, die later zal opgaan in de Bibliothèque nationale.

Inhoud

Het psalter bevat naast het eigenlijke psalmboek het Credo van de apostelen, de kantieken en de litanie. Een kalender en het officie van de doden, die dikwijls in psalmboeken voorkomen, ontbreken.

Credo van de apostelen en profeten

Psalter

Het psalter volgt strikt de volgorde van de psalmen in de Vulgaat. Het is door bijna volblad miniaturen onderverdeeld in 8 onderdelen. De miniaturen bevinden zich voor de psalmen 1, 26, 38, 52, 68, 80, 97 en 109. Dit is de liturgische of achtvoudige verdeling, zo genoemd omdat het in die verdeling was dat de psalmen gezongen werden door de seculiere geestelijkheid in de kathedralen en kapittelkerken. De psalmen werden op die manier ingedeeld om ze te bidden bij de metten op de weekdagen (1, 26, 38, 52, 68, 80 en 97) en bij de vespers (109) op zondagen.

f31r: Psalter deel 1: Ingeleid met een miniatuur van 16 lijnen hoog. De miniatuur toont koning David spelend op de harp. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 lijnen hoog. Deze sectie bevat de psalmen 1 – 25 (nummering volgens de Vulgaat). Elke psalm begint met een versierde initiaal van 3 lijnen hoog, de versalen zijn versierde initialen van één lijn hoog. Hierop is één uitzondering, op folium 50 verso is de beginletter van vers 26 van psalm 17, 3 lijnen hoog. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel.

Fol. Nr. Incipit
f31rPsalm 1Betaus vir
f32rPsalm 2Quare fremuerunt
f33rPsalm 3Domine quid multi
f33vPsalm 4Cum inuocarem
f34vPsalm 5Verba mea auribus
f35vPsalm 6Domine ne in furore
f36vPsalm 7Domine Deus meus.
f38rPsalm 8Domine dominus noster.
f38vPsalm 9Confitebor tibi Domine
f42rPsalm 10In Domino confido.
f43rPsalm 11Saluum me fac.
f43vPsalm 12Vsquequo Domine.
f44rPsalm 13Dixit insipiens in corde.
f45vPsalm 14Domine quis habitabit
f46rPsalm 15Conserua me Domine
f47rPsalm 16Exaudi Domine iustitiam.
f48vPsalm 17Diligam te Domine.
f50vPsalm 17:26Cum sancto sanctus
f52vPsalm 18Celi enarrant.
f54rPsalm 19Exaudiat te Dominus.
f54vPsalm 20Domine in virtute.
f56rPsalm 21Deus Deus meus respice.
f58vPsalm 22Dominus regit me
f59rPsalm 23Domini est terra.
f60rPsalm 24Ad te domine leuaui.
f61vPsalm 25Iudica me Domine.

f62r: Psalter deel 2: Ingeleid met een miniatuur van 16 lijnen hoog. De miniatuur toont koning David, wijzend op zijn ogen ter illustratie van de psalmtekst van psalm 26: “De Heer is mijn licht …”. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 6 lijnen hoog. Deze sectie bevat de psalmen 26 - 37. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel.

Fol. Nr. Incipit
f62rPsalm 26Dominus illuminatio mea.
f65rPsalm 27Ad te Domine clamabo.
f66rPsalm 28Afferte Domino.
f67rPsalm 29Exaltabo te Domine.
f68rPsalm 30In te Domine speraui.
f70vPsalm 31Beati quorum remisse.
f71vPsalm 32Exultate iusti.
f73vPsalm 33Benedicam Dominum in omni.
f75rPsalm 34Iudica Domine nocentes me.
f78rPsalm 35Dixit iniustus
f79rPsalm 36Noli emulari.
f82vPsalm 37Domine ne in furore.

f85r: Psalter deel 3: Ingeleid met een miniatuur van 17 lijnen hoog. De miniatuur toont koning David, wijzend op zijn mond ter illustratie van de psalmtekst van psalm 38: “Ik heb gezegd …”. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 lijnen hoog. Deze sectie bevat de psalmen 38 - 51. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel.

Fol. Nr. Incipit
f85rPsalm 38Dixi custodiam.
f86vPsalm 39Expectans expectaui.
f89rPsalm 40Beatus (vir) qui intelligit.
f90rPsalm 41Quem admodum desiderat.
f91vPsalm 42Iudica me Deus.
f92rPsalm 43Deus auribus nostris.
f94vPsalm 44Eructauit.
f96vPsalm 45Deus noster refugium.
f97vPsalm 46Omnes gentes.
f98rPsalm 47Magnus Dominus
f99vPsalm 48Audite haec omnes gentes.
f101rPsalm 49Deus Deorum.
f103rPsalm 50Miserere mei Deus.
f104vPsalm 51Quid gloriaris.

f106r: Psalter deel 4: Ingeleid met een miniatuur van 18 lijnen hoog. De miniatuur is algemeen bekend als “le fou” (de gek). Ook hier is de afbeelding gekozen als letterlijke illustratie van de psalmtekst van psalm 52: “De onwijze heeft gezegd …”. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 lijnen hoog. Deze sectie bevat de psalmen 52 - 67. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel.

Fol. Nr. Incipit
f106rPsalm 52Dixit Insipiens.
f107rPsalm 53Deus in nomine tuo.
f107vPsalm 54Exaudi deus orationem.
f109vPsalm 55Miserere mei Deus quoniam.
f111rPsalm 56Miserere mei Deus miserere.
f112rPsalm 57Si vere vtique iustitiam.
f113rPsalm 58Eripe me de inimicis.
f114vPsalm 59Deus reppulisti nos.
f115vPsalm 60Exaudi Deus depreationem.
f116vPsalm 61Nonne Deo subiecta.
f117vPsalm 62Deus Deus meus
f118vPsalm 63Exaudi Deus orationem.
f119vPsalm 64Te decet hymnus
f120vPsalm 65Iubilate Deo omnis terra.
f122vPsalm 66Deus misereatur.
f123rPsalm 67Exurgat Deus.

f127r: Psalter deel 5: Ingeleid met een miniatuur van 16 lijnen hoog. De miniatuur toont koning David die gered wordt uit het water. Ook hier is de afbeelding gekozen als letterlijke illustratie van de psalmtekst van psalm 68 waarin de psalmist vraagt aan God om hem te redden uit de diepten der zee. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 lijnen hoog. Deze sectie bevat de psalmen 68 - 79. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel.

Fol. Nr. Incipit
f127rPsalm 68Saluum me fac Deus.
f130vPsalm 69Deus in adiutorium meum intende.
f131rPsalm 70In te Domine speraui.
f133vPsalm 71Deus iudicum.
f135rPsalm 72Quam bonus Israel Deus.
f137rPsalm 73Vt quid Deus.
f139vPsalm 74Confitebimur tibi.
f140vPsalm 75Notus in Iudea Deus.
f141vPsalm 76Voce mea.
f143rPsalm 77Attendite popule meus.
f149vPsalm 78Deus venerunt gentes.
f151rPsalm 79Qui regis Israel.

f153r: Psalter deel 6: Ingeleid met een miniatuur van 17 lijnen hoog. De miniatuur toont koning David die aan het musiceren is. Ook hier is de afbeelding gekozen als letterlijke illustratie van de psalmtekst van psalm 80: “”Looft met vreugde de heer, zing vrolijk tot de God van Jacob”. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 lijnen hoog. Deze sectie bevat de psalmen 80 - 96. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel.

Fol. Nr. Incipit
f153rPsalm 80Exultate Deo.
f154vPsalm 81Deus stetit in Sinagoga.
f155rPsalm 82Deus quis similis erit.
f156vPsalm 83Quam dilecta tabernacula.
f157vPsalm 84Benedixisti Domine
f158vPsalm 85Inclina Domine aurem tuam
f160vPsalm 86Fundamenta eius.
f161rPsalm 87Domine Deus salutis.
f162vPsalm 88Misericordias Domini.
f167rPsalm 89Domine refugium.
f168vPsalm 90Qui habitat.
f170rPsalm 91Bonum est confiteri.
f171rPsalm 92Dominus regnauit.
f171vPsalm 93Deus vlcionum.
f173vPsalm 94Venite exultemus.
f174vPsalm 95Cantate Domino canticum.
f175vPsalm 96Dominus regnauit exultet.

f177r: Psalter deel 7: Ingeleid met een miniatuur van 17 lijnen hoog. De miniatuur drie zangers voor een lessenaar die zingen tot God in de hemel die afgebeeld is in de rechterbovenhoek. De miniatuur illustreert de tekst van psalm 97: “Zingt een nieuw lied voor God de Heer”. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 lijnen hoog. Deze sectie bevat de psalmen 97 - 108. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel.

Fol. Nr. Incipit
f177rPsalm 97Cantate Domino canticum.
f178rPsalm 98Dominus regnauit irascan.
f179rPsalm 99Iubilate Deo.
f179rPsalm 100Misercordiam et iudicium.
f180rPsalm 101Domine exaudi orationem.
f182vPsalm 102Benedic anima mea.
f184rPsalm 103Benedic anima mea.
f187rPsalm 104Confitemini Domino, et inuoc.
f190rPsalm 105Confitemini Domino.
f193vPsalm 106Confitemini Domino
f197rPsalm 107Paratum cor meum.
f198rPsalm 108Deus laudem meam.

f201r: Psalter deel 8: Ingeleid met een miniatuur van 17 lijnen hoog. De miniatuur toont de Drie-eenheid met de Vader en de Zoon gezeten op een troon en de Heilige Geest in de vorm van een duif in het midden. De miniatuur illustreert de tekst van psalm 109: “Zingt een nieuw lied voor God de Heer”. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 lijnen hoog. Deze sectie bevat de psalmen 109 - 150. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel.

Fol. Nr. Incipit
f201rPsalm 109Dixit Dominus Domino.
f202rPsalm 110Confitebor tibi Domine.
f202vPsalm 111Beatus vir qui timet.
f203vPsalm 112Laudate pueri.
f204vPsalm 113In exitu Israel de AEgypto.
f205rPsalm 114Dilexi quoniam exaudiet.
f206vPsalm 115Credidi propter quod.
f207rPsalm 116Laudate Dominum omnes gentes.
f207rPsalm 117Confitemini Domino.
f209rPsalm 118Aleph. Beati immaculati.
f209vPsalm 118Beth. In quo corrigit.
f210rPsalm 118Gimel. Retribue.
f210vPsalm 118Daleth. Adhesit.
f211rPsalm 118He. Legem pone.
f212rPsalm 118Vau. Et veniat.
f212vPsalm 118Zain. Memor esto.
f213rPsalm 118Heth. Portio mea.
f213vPsalm 118Teth. Bonitatem.
f214rPsalm 118Iod. Manus.
f215rPsalm 118Caph. Defecit.
f215vPsalm 118Lamed. Ineternum Domine.
f216rPsalm 118Mem. Quomodo.
f216vPsalm 118Nun. Lucerna.
f217rPsalm 118Samech. Iniquos odio.
f217vPsalm 118Ain. Feci iudicium.
f218rPsalm 118Phe. Mirabilia.
f219rPsalm 118Sade. Iustus es.
f219vPsalm 118Coph. Clamaui
f220rPsalm 118Res. Vide humilitatem.
f220vPsalm 118Sin. Principes.
f221vPsalm 118Thau. Appropinquet.
f222rPsalm 119Ad Dominum cum tribularer
f222vPsalm 120Leuaui oculos meos.
f223rPsalm 121Letatus sum.
f224rPsalm 122Ad te leuaui.
f224rPsalm 123Nisi quia Dominus.
f225rPsalm 124Qui confidunt.
f225vPsalm 125In conuertendo.
f226rPsalm 126Nisi dominus aedificauerit.
f226vPsalm 127Beati omnes qui timent.
f227rPsalm 128Sepe expugnauerunt.
f227vPsalm 129De profundis
f228rPsalm 130Domine non est exaltatum.
f228vPsalm 131Memento Domine.
f230rPsalm 132Ecce quam bonum.
f230rPsalm 133Ecce nunc benedicite.
f230vPsalm 134Laudate nomen Domini.
f232rPsalm 135Confitemini Domino.
f233vPsalm 136Super flumina.
f234vPsalm 137Confitebor.
f235rPsalm 138Domine probasti.
f237rPsalm 139Eripe me Domine.
f238vPsalm 140Domine clamaui.
f239vPsalm 141Voce mea.
f240vPsalm 142Domine exaudi.
f241vPsalm 143Benedictus dominus Deus.
f243rPsalm 144Exaltabo te Deus.
f244vPsalm 145Lauda anima mea etc.
f245vPsalm 146Laudate Dominum.
f246vPsalm 147Lauda Ierusalem.
f247rPsalm 148Laudate Dominum de.
f248rPsalm 149Cantate Dominum canticum.
f249rPsalm 150Laudate Dominum

Kantieken

Het psalter wordt gevolgd door de kantieken die eveneens tijdens het koorgebed worden gezongen of gebeden. In het psalter van Jean de Berry ontbreken een aantal kantieken die normaal in elk psalter voorkomen namelijk de Simeonszang (Lucas 1:29-32) en het Magnificat (Lucas 1:46-55). De kantieken die wel opgenomen zijn in het handschrift zijn de kantieken die gezongen of gereciteerd worden tijdens de lauden van maandag tot zondag. De Zacharias-zang werd dagelijks bij de lauden gereciteerd en het Te Deum werd gezongen tijdens de metten op zon- en feestdagen en de Geloofsbelijdenis van Athanasius werd gelezen bij de priem op zondag.

De beginletter van de kantieken is telkens een initiaal van 3 lijnen hoog, maar er is geen miniatuur die de kantieken inleidt.

Litanie

Het psalter wordt afgesloten met een Litanie van alle Heiligen. Begin- en eindgebed worden aangekondigd met een versierde initiaal van 3 lijnen hoog.

  • f269v: Litanie: Kyrie leyson …
  • f272r: Deus cui proprium est …

Verluchting

De eerste psalm van elke groep van psalmen wordt aangekondigd door een grote miniatuur en de begininitiaal is versierd en 4 tot 6 lijnen hoog. Voor de andere psalmen hebben de verluchters zeer consequent versierde initialen van 3 lijnen hoog gebruikt. De versalen[7] zijn één lijn hoog. Elke onvolledige lijn wordt opgevuld met een lijnvuller, een balkje versierd met geometrische motieven. De beginletter van de psalm loopt altijd uit in een staaf in de marge waaruit twijgjes en blaadjes ontspruiten. De folia die geen beginletter bevatten hebben ook geen margeversiering.

Het credo in het begin van het handschrift werd verlucht door André Beauneveu. Deze Vlaamse beeldhouwer had gewerkt voor de graaf van Vlaanderen, Lodewijk van Male, voor de koning Karel V van Frankrijk en vanaf 1386 voor diens broer hertog Jean de Berry. De miniaturen in het psalter van Jean de Berry zijn het enige werk (wat miniaturen betreft) dat wij van hem kennen[8] De stijl duidt op zijn werk als beeldhouwer. De figuren zijn zeer plastisch voorgesteld en de miniatuur komt monumentaal over, het gebruik van het perspectief is eerder pover.

De tweede artiest die aan het handschrift meewerkte is gekend onder de noodnaam van Pseudo-Jacquemart. Dezelfde artiest was ook al betrokken bij het eerste getijdenboek dat Jean de Berry bestelde: de Petites heures. Hij kreeg die noodnaam omdat zijn werk dikwijls moeilijk te onderscheiden was van het werk van Jacquemart de Hesdin, de derde kunstenaar die aan het psalter een bijdrage leverde.

  • Men kan het psalter doorbladeren op Gallica de digitale bibliotheek van de BnF
Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.