Museum van de Geest

Dit artikel gaat over de museumorganisatie en het ontstaan ontstaan hiervan. Voor het voormalige verpleeghuis en de geschiedenis van het gebouw, zie Het Dolhuys.
Museum van de Geest
Het Dolhuys
Museum van de Geest
Locatie
Locatie(s) Schotersingel 2, Haarlem
Amstel 51, Amsterdam
Adres Schotersingel 2Bewerken op Wikidata
Onderdeel van Stichting Het DolhuysBewerken op Wikidata
Thema en expositie
Thema Psychiatrie
Status en tijdlijn
Opgericht 2005
Personen en statistieken
Directeur(s) Marije Kool
Erkenning en lidmaatschap
Prijzen en erkenningen Geregistreerd museum[1]Bewerken op Wikidata
Links
Officiële website
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur

Het Museum van de Geest is een museum in de Noord-Hollandse stad Haarlem met een kunstdependance in Amsterdam. Het museum richt zich in Haarlem, in het Rijksmonument Het Dolhuys, op de werking van de menselijke geest en de geschiedenis van de psychiatrie. In de Amsterdamse vestiging, in het gebouw van het H'Art Museum, wordt outsider art/art brut getoond. Het toen zo geheten 'Outsider Art Museum', werd op 16 maart 2016 geopend door Koningin Maxima. Het Museum van de Geest werd in 2022 uitgeroepen tot Europees Museum van het jaar.[2]

Oprichting museum

In 2005 opende het museum haar deuren onder de naam 'Dolhuys-museum van de psychiatrie'. Het is gevestigd in een voormalig leproos-, pest- en dolhuis aan de Schotersingel. De oprichting was een initiatief van vijf psychiatrische ziekenhuizen: Mentrum, Dijk en Duin, Noord-Holland Noord, GGZ in Geest en GGZ Rivierduinen, de ‘Founding Fathers’. Zij stelden zich financieel garant en voegden hun historische collecties samen in dit nieuwe museum. Verhalen die tot dan toe niet werden gehoord kregen door middel van het Dolhuys een stem. Vanaf 2020 is het museum verder gegaan onder de naam Museum van de Geest | Haarlem. Het Outsider Art Museum in Amsterdam ging vanaf dat moment verder onder de naam Museum van de Geest | Amsterdam.[3]

Beleving

Het Museum van de Geest | Haarlem in Het Dolhuys is een zogenoemd belevingsmuseum: het gaat niet om de verzameling voorwerpen, maar om persoonlijke ervaringen en verhalen. Het museum geeft daarnaast een overzicht van hoe er door de eeuwen heen met 'gekte' werd omgegaan. Naast de vaste tentoonstelling zijn er wisselende exposities. Bezoekers kunnen zichzelf testen: 'Hoe normaal ben jij?'. Een onderdeel van het museum zijn de cellen voor de 'dollen' (uit de 16e eeuw), die nog volledig intact zijn.

Collectie

De collectie is bijeengebracht door de vijf deelnemende psychiatrische instellingen. Naast oude therapeutische gebruiksvoorwerpen omvat de collectie 20.000 afbeeldingen, bevat de historische bibliotheek 7.000 titels, en de mediatheek 750 banden en films.[4] Het museum heeft sinds de oprichting een groeiende collectie van 1700 kunstwerken van 120 art brut kunstenaars opgebouwd,[5] waaronder een aantal belangrijke werken van Willem van Genk en Anton Heyboer.

Outsider art in H'Art Museum

De outsider art collectie wordt in wisselexposities tentoongesteld. Sinds 2016 werd hiervoor ruimte gevonden in de Hermitage Amsterdam, bij aanvang onder de naam Outsider Art Museum. Sinds 2020 zijn de musea in Haarlem en Amsterdam verder gegaan onder de naam Museum van de Geest. In september 2023, onderging het gebouw en museum waarbinnen het Museum van de Geest | Amsterdam is ondergebracht, een naamsverandering van Hermitage in H'ART Museum.[6] In Amsterdam ligt de focus op het ontwikkelen van het genre outsiderkunst om zo te streven naar een inclusieve kunstwereld.

Onderscheidende kunst

Outsider art, of art brut (brut is Frans voor rauw), kenmerkt zich doordat de kunstenaar autodidact is en eigen regels volgt. Tevens creëert de kunstenaar vanuit een sterke innerlijke gedrevenheid, noodzaak, of 'heilig moeten'. De kunstenaar creëert niet voor een publiek. Deze eigenschappen maken dat het verschilt van reguliere kunst, gemaakt door daartoe opgeleide kunstenaars. Ze maken dat het werk onderscheidend en ongepolijst is. Het Museum van de Geest | Amsterdam is het enige museum in Nederland waarin creaties, die op een dergelijke manier gemaakt worden, tentoongesteld worden.

Recente tentoonstellingen in Amsterdam

  • sept 2022 t/m nov 2023: '31553580 (obsessie) voor nummers en schema's' (over obsessies met nummers, lijstjes en schema's)
  • nov 2023 t/m jan 2025: 'Who Cares?' (over vergeten slachtoffers van WOII)
  • feb 2025 t/m mrt 2026: 'Animal Therapy' (over de relatie tussen mens en dier)

Platform voor maatschappelijk debat

Het Museum van de Geest in Het Dolhuys is, naast museum, een platform voor maatschappelijk debat. Op 22 juni 2016 werd er door vijftien grote GGZ-instellingen het zogeheten Dolhuys-manifest ondertekend, waarin beloofd werd dat separeren binnen de psychiatrie uiterlijk 1 januari 2020 tot het verleden zou behoren.[7][8] In datzelfde jaar was er ook een kick-off met toenmalig staatssecretaris Jetta Klijnsma om meer mensen met een psychische aandoening aan een baan te helpen.[9] Ook vinden er maandelijks lezingen plaats.

Omschrijvingen van het museum

In dagblad Het Parool werd het Museum van de Geest in 2020 gekenschetst als een 21ste-eeuws museum, omdat het museum volgens de betreffende journalist 'interactief, inclusief en een tikje activistisch' is.[10] Branchevereniging voor de geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg De Nederlandse ggz omschrijft het Museum van de Geest als volgt: "Het Museum van de Geest speelt een belangrijke rol voor de ggz in Nederland met een omvangrijk en veelzijdig historisch erfgoed op het gebied van de psychiatrische zorg. Het museum toont innovaties, is het geheugen van de sector en snijdt met erfgoed- en historische en kunstcollecties thema’s aan als maatschappelijke acceptatie, vergroten van mentale veerkracht en welzijn, en het stimuleren van inclusie van mensen met psychiatrische problemen."[11]

Gebrek aan structurele cultuursubsidies

In 2024 luidde het al sinds 2019 verlieslijdende museum de noodklok, omdat er acute geldnood was ontstaan en geen van de aangevraagde structurele cultuursubsidies was toegekend.[12] Er werd een campagne op touw gezet om het museum te behoeden voor sluiting. Daarbij schoten bekende Nederlanders als Arnon Grunberg en Freek de Jonge te hulp om het museum te redden. Uiteindelijk was het de gemeenteraad van Haarlem die het Museum van de Geest voor een periode van twee jaar (2025 en 2026) financiële steun toezegde.

Sponsorloop en Nacht van de Psychiater

Per 1 juli 2025 heeft voormalig zakelijk directeur van het Teylers Museum in Haarlem Marije Kool de leiding over het Museum van de Geest, en als doel de toekomst van het museum veilig te stellen. Op 11 oktober 2025 vond in Haarlem een sponsorloop plaats, die werd geopend door burgemeester van Haarlem Jos Wienen, de zogeheten 'Walk&Talk', en tevens 'De Nacht van de Psychiater'.[13] Het initiatief hiertoe kwam van studenten die, geholpen door de organisatie van het museum, deze initiatieven mede tot stand brachten. Deze evenementen worden vanaf 2025 jaarlijks gehouden rondom World Mental Health Day.

Prijzen

Zie de categorie Museum van de Geest van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.
Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.