Moernering

Moernering, selnering of darinkdelven is het afgraven van moer, ooit door de zee overspoeld veen, om daaruit door verbranding zeezout te kunnen winnen. Het is een typische economische activiteit voor de middeleeuwen en het begin van de moderne tijd.

Het klimaat en lage zoutgehalte van de Noordzee stonden zoutwinning uit de zee niet toe, waardoor het meeste zout uit de Duitse en Franse gebieden moest komen, waar men diep in de bergen steenzout won. In de Nederlanden was zout schaars en kostbaar, mede door de lange aanvoerwegen vanuit het buitenland.

Zout kon gewonnen worden waar het veen doordrenkt was geweest met zeewater en dus rijk aan natrium was. De naam voor een dergelijke laag veen die zich onder zeeklei of zand bevindt is darink. Op Walcheren zijn sporen gevonden dat in de Romeinse tijd al op deze wijze zout werd gemaakt. Bij Goes is een asrijke laag met Romeinse aardewerkscherven gevonden.^[1] Na de Romeinse tijd hebben in de 8e eeuw abdijen op een vergelijkbare wijze zout gewonnen, maar over de vorm en omvang is weinig bekend. Rond het jaar 1100 wordt meer bekend.

Het veen lag onder een kleilaag, deze afdeklaag diende verwijderd te worden. Het land achter de dijken werd eerst afgegraven, met een verlaging van het maaiveld tot gevolg, wat problemen gaf bij de ontwatering. Ook buiten de dijken werd gegraven, dan was enige bescherming tegen hoog water noodzakelijk, daarvoor werden kaden opgeworpen, de zogenaamde 'moerdijken'.^[1] De plaats Moerdijk ontleent hieraan zijn naam.^[2]

Het uitgegraven zilte veen werd gedroogd en daarna verbrand in een speciale oven. Na menging met zeewater werd de as uitgefilterd, waarna water met een hoog zoutgehalte overbleef. Dit werd uitgekookt, waarbij onzuiverheden afgeschept werden. Als al het water verdampt was, bleef zout over. Dit proces heet selnering of zelnering, een naam waar het Latijnse woord sal, dat 'zout' betekent, in te herkennen is. De uitgekookte zelas werd gewoonlijk als afval weggegooid, maar als er veel kalk in zat, werd het gebruikt als meststof.

Latere proeven hebben aangetoond dat een kubieke meter met zout doordrenkt veen ongeveer 15 kilogram zout oplevert;^[1] hoe langer de blootstelling aan zeewater, des te meer zout.

In de 13e eeuw werd de moernering een bloeiende industrie in de Lage Landen. Het in Zeeland, Zuid-Holland en westelijk Noord-Brabant gewonnen zout kon gemakkelijk concurreren met steenzout en vond in de Vlaamse steden een gewillig afzetgebied.

Zoutproductie uit veen vond ook plaats in het noorden van Noord-Holland (zoals Wieringen) en in Friesland en Groningen (Oostdongeradeel, het Lauwersmeergebied en ten noorden van Kommerzijl).

De zouthandel bracht grote rijkdom aan steden als Zierikzee, Reimerswaal, Steenbergen en Dordrecht, maar in het geval van Reimerswaal betekende de moernering haar uiteindelijke ondergang, omdat door het vele weggegraven darink de zee bij een dijkdoorbraak vrij spel had.

Moernering zorgde voor maaivelddaling die al in de 12e eeuw de ontwatering van het bedijkte oudland in Zeeland bemoeilijkte.

Minstens in de 14e eeuw werd de praktijk al gereglementeerd en ingeperkt, maar overtredingen kwamen regelmatig voor.^[2] Een aankondiging uit 1375 stelt:

[…] dat wi van deser tijt voert nemmermeer orlof gheven noch ghehengen en zullen, dat men eenige moerdiken of cornekoten utdelft erghent binnen vier milen na den utersten dike van Zuythollant".
[…] dat wij van nu af aan nooit meer toestaan of gedogen zullen dat men moerdijken of zoutketen uitgraaft binnen vier mijl van de buitendijk van Zuid-Holland.

Het darinkdelven leidde er in 1421 toe dat de Sint-Elisabethsvloed grote verwoesting kon aanrichten. Diverse bepalingen volgden om de selnering in te dammen en het gevaar van dijkdoorbraken te bedwingen, zoals in 1477. In 1515 werd de selnering uiteindelijk verboden in Zeeland.

• Vervening
• Zoutwinning