Lithofoon

Een lithofoon (Grieks: lithos = steen; phōnē = klank) is een muziekinstrument dat bestaat uit één of meer stukken steen die een klank geven als men erop slaat. Het is een percussie-instrument. De stenen kunnen hangen of, net als bij een xylofoon, op een klanktafel liggen.

Een primitieve vorm van een lithofoon is een natuurlijke rotsformatie die is aangepast om tonaal geluid te produceren. Een voorbeeld is te vinden op het Mfangano Island, in het Victoriameer. De "Baval Deash" in het Nationaal park Qobustan in Azerbeidzjan, is een steen die klinkt als een tamboerijn wanneer er met kleinere stenen op wordt geslagen. In de Luray grot in Virginia staat een groot "orgel" van 37 stalactieten waarmee de westerse toonladder ten gehore kan worden gebracht. Andere lithofonen van stalactietlieten zijn in Tenkasi in Zuid-India en in het "Ringing Rocks Park" in Pennsylvania. Een voorbeeld dat niet langer wordt gebruikt, is in Cave of the Winds, in Colorado Springs.

De Txalaparta (of Chalaparta) is een Baskisch instrument dat traditioneel van hout wordt gemaakt, maar dat ook een stenen variant kent.

Geavanceerdere lithofonen maken gebruik van bijgewerkte stenen. Voorbeelden zijn:

• In de muziek van Korea gebruikt men een stenen klokkenspel, pyeongyeong genaamd.
• In Engeland zijn in het Keswick Museum de Musical Stones van Skiddaw te zien, afkomstig uit Cumbria.
• In de voormalige woning van John Ruskin in Brantwood staat een lithofoon die door bezoekers bespeeld kan worden.
• De IJslandse postrockband Sigur Rós bespeelde een marimba van leisteen, gemaakt door beeldhouwer Páll Guðmundsson van in IJsland gevonden stenen. Een track daarvan staat op hun dvd Heima.
• De Duitse componist Carl Orff schrijft in zijn latere werken gebruik van een lithofoon voor, met de term Steinspiel.

De oorsprong van de lithofoon met behulp van geschikte stenen gaat waarschijnlijk terug tot de Steentijd, maar concrete bewijzen daarvoor ontbreken.

Rotsen en stalactieten in kalksteengrotten kunnen gebruikt worden om geluid te produceren. Rotsen die melodisch klinken als erop geslagen wordt met een steen zijn vooral bekend uit Afrika, Azië en Noord-Amerika. Lange, dunne en vrijstaande rotsen klinken het beste.

Een van de oudste bewezen lithofoon is de Talempong batu in de provincie West-Sumatra. Dit instrument bestaat uit zes stenen blokken van verschillende afmetingen, die verschillende toonhoogtes maken. Een lithofoon uit Ndut Lieng Krak in Zuid-Vietnam wordt toegeschreven aan de Sa Huynh-cultuur uit de ijzertijd. Twintig klankstenen in India (bij Sankarjang) worden door onderzoekers gedateerd uit het 2e millennium v.Chr. Tijdens opgravingen in An-Yang in China werden inscripties ontdekt uit de 1e eeuw v.Chr. over diverse muziekinstrumenten, waaronder een klanksteen met de naam ch'ing. Ook werd er een klanksteeninstrument gevonden dat bestaat uit verschillend gestemde stenen.

In Noord-Togo bestaan sinds de oudheid vijf platen van basalt, die in stervorm op de grond zijn gerangschikt. Zij worden bespeeld bij speciale rituelen. Deze traditie is ook beschreven in Benin en Nigeria. Stenen staven en platen uit de precolumbiaanse periode zijn gevonden in Ecuador, Colombia en Venezuela.

Sommige rotsen die hard worden geraakt met een steen, hebben de eigenschap geluid te maken dat enigszins lang blijft naklinken. De bekendste zijn fonolieten. Bij een klap op zo een steen ontstaan verschillende soorten elastische golven: trillingen van het gehele lichaam, compressiegolven en schuifgolven enerzijds, en oppervlaktegolven, zoals de Rayleigh-golf en de Lovegolf.

De lithofoon past in de familie van muziekinstrumenten als een stenen idiofoon, een instrument dat geluid maakt door zelf te trillen.

In de Hornbostel-Sachs classificatie van muziekinstrumenten is de lithofoon opgenomen als een direct aangeslagen idiofoon die bestaat uit gegroepeerde percussieplaten. Deze definitie van een lithofoon wordt als te beperkend gezien. Zo bestaat het oude Chinese muziekinstrument de qing (磬), uit een enkele stenen plaat, die meestal de vorm van een L heeft. Dit zou dan geen lithofoon zijn, terwijl de van dat instrument afgeleide bianqing (编磬) wel een lithofoon zou zijn.