Land van de Hilver

Land van de Hilver
Natuurgebied
Situering
Locatie	Noord-Brabant
Coördinaten	51° 30′ NB, 5° 11′ OL
Dichtstbijzijnde plaats	Hilvarenbeek
Informatie
Oppervlakte	7 km²
Beheer	Hilverboeren i.s.m. Staatsbosbeheer

Het Land van de Hilver was een landinrichtingsproject in de Nederlandse gemeenten Hilvarenbeek, Oisterwijk en Oirschot met als doel de natuur- en landbouwgebieden rondom Hilvarenbeek te herinrichten door landbouw en natuur met elkaar te verbinden. De organisaties die hierin samenwerkten waren de Vereniging Natuurmonumenten, Brabants Landschap en Staatsbosbeheer. Het gebied werd in 1993 aangewezen in de Landinrichtingswet van 1985 als ruilverkavelingsproject, het project werd afgesloten op 14 juli 2016. ^[1] De regie over het project was in handen van de Dienst Landelijk Gebied, een voormalig overheidsorgaan binnen het ministerie van Economische Zaken. De landinrichtingscommissie stond onder leiding van CDA-politicus Will de Laat.

Na afloop van het project werd de benaming "Land van de Hilver" ook gebruikt voor het natuurgebied en in toeristische informatie, zoals in fiets- en wandelroutes. Meestal wordt dan een groter gebied bedoeld dan het oorspronkelijke ruilverkavelingsproject. De beekdalen van de Reusel, het Spruitenstroompje en de Rosep bepalen hierin de grenzen van het nieuwe natuurgebied "De Hilver". Het omvat de deelgebieden Helsbroek, Moergestelse Gement, Het Broek, Den Opslag, Diessens Broek en Spruitenstroompje.^[2]

In het "Land van de Hilver" ligt het grootste weidevogelgebied van Noord-Brabant. De vereniging Hilverboeren, een samenwerkingsverband van 9 boeren, voeren samen met Staatsbosbeheer en de provincie het beheer over het gebied.

De Hilver was een oude naam^{[noot 1]} voor het Spruitenstroompje.^[3] Hil betekent heuvel, maar de Hilver is naar Hilvarenbeek genoemd, dat niet van hil is afgeleid, maar van Hildewaris of Hilsonde.

Het ruilverkavelingsgebied ligt in het midden van Noord-Brabant ten zuiden van Tilburg, rondom Hilvarenbeek. In het gebied van het "Land van de Hilver" liggen zeven dorpskernen, t.w. Hilvarenbeek, Diessen, Moergestel, Baarschot, Esbeek, Biest-Houtakker en Haghorst, maar de bebouwde kommen maakten geen deel uit van het landinrichtingsgebied. Het aaneengesloten gebied grenst in het noorden met het Moergestels Broek aan het dorp Moergestel, het oosten aan de dorpen Westelbeers en Middelbeers, het westen aan het dorp Goirle en het zuiden met landgoed Landgoed De Utrecht aan Lage Mierde. Naast het aaneengesloten gebied werd binnen de Rovertsche Heide het Rovertsven in het project opgenomen.

De Landinrichtingswet van 1985 verving de Ruilverkavelingswet uit 1954 die zich slechts focuste op agrarische (land-, tuin- en bosbouw) belangen. Knotwilgen, houtwallen en kleine bosjes zijn economisch nutteloos en dienden te verdwijnen.^[4] In de nieuwe wet werd wel rekening gehouden met natuur, landschap en recreatie. Voordat de wet in werking trad waren er al ruilverkavelingsplannen vanwege de problemen met de waterhuishouding. Het landbouwgebied was of te nat of te droog, veroorzaakt door onder andere de kanalisering van de Reusel in de jaren 1960. Ook lagen de boerenkavels zo verspreid dat het landbouwverkeer in de dorpen veel overlast veroorzaakte.^[5] In 1978 werd daarom een aanvraag ingediend voor een ruilverkaveling. In het kader van de ecologische hoofdstructuur (EHS) dienden de plannen omgegooid te worden omdat 800 ha natuurgebied ingepast moest worden.

De voorbereidingsfase van het project begon in 1986. In 1993 werd het gebied van de Hilver als ruilverkavelingsgebied opgenomen in de Landinrichtingswet van 1985 met een oppervlakte van 8600 ha. Op 20 december 1993 werden in Diessen de details van het ruilverkavelingsplan gepresenteerd, waarin 812 ha aan de landbouw onttrokken werden ten behoeve van de ecologische hoofdstructuur.^[6]

Nadat ook een archeologisch adviesrapport was opgesteld, werden pas in 2002 de plannen definitief vastgesteld.

Binnen het project lag de nadruk op de waterhuishouding, waarbij de natuur geconcentreerd wordt langs (her)meanderende beken en de landbouw geconcentreerd op de 'bolle akkers' in de beekdalen.^[7] Bescherming tegen overstroming moest verkregen worden door de beken meer ruimte te geven. Tussen 1997 en 2005 werd het plan van toedeling opgesteld, waarna het in 2006 ter inzage kwam. In 2007 werden de bezwaren behandeld waarna het plan in 2009 definitief werd.

11 november 2009 was de datum van de kavelovergang, de datum waarop de boeren daadwerkelijk de nieuwe percelen in gebruik kregen. Op 11 juni 2010 vond de aktepassering plaats in Haghorst, waarbij 5000 percelen juridisch van eigenaar veranderden. Gemiddeld kregen de perceeleigenaren twee tot drie percelen in plaats van de vijf van voor de kavelovergang. Tijdens het landinrichtingsproject is 8.120 hectare grond verkaveld. Bij de verkaveling waren 2.500 eigenaren en pachters betrokken. In de periode 2010-2012 werd bijna 800 hectare aan nieuwe natuur ingericht, voornamelijk in het beekdal van de Reusel vanaf Diessen, onder het Wilhelminakanaal door naar het Moergestels Broek. Er werden ook recreatieve voorzieningen aangelegd. Tot 2014 werden de geldelijke voorzieningen geregeld.

Het Roverts Ven of Groot Ven werd als eerste EHS-project binnen het Land van de Hilver uitgevoerd. Het gebied is getransformeerd van een sterk ontwaterd landbouwgebied naar een landschap met grasland, heide, ven en bos.

De beek De Roodloop verbindt het Rovertsven met het gebied van De Gooren. In 2009 is de loop van de beek weer teruggebracht naar de situatie van voor 1930, voordat het gebied door intensieve landbouw verarmde. Het natuurgebied De Gooren is in 2019 hersteld naar zijn historische waarden met poelen, vennen, kleine weilanden omringd door houtwallen, elzensingels, zandpaden met eiken, berken en kleine hakhoutbosjes. De zandpaden zijn belangrijk voor vogels als de patrijs, de gele kwikstaart en de kwartel, zij nemen graag een stofbad om zich te beschermen tegen parasieten. Op de weilanden grazen de koeien van onder andere de biologische boerderij van 't Schop, die een voorbeeldfunctie heeft in het natuur- en landbouwbeleid van de provincie.^[8]

Stroomafwaarts langs het Spruitenstroompje ligt het weidegebied "Gemeynt van de Biest". Na de ruilverkaveling is dit gebied van 30 ha opnieuw ingericht. Het gebied is eigendom van de inwoners van Biest-Houtakker, vertegenwoordigd door een drietal regenten.

Zie ook Gemene gronden van de Biest

In het Diessens Broek is de kanalisatie van de Reusel ongedaan gemaakt. Er zijn weer verschillende meanders terug gebracht en de diepte van de beek is aangepast. Over een oppervlak van 60 ha is de mestverzadigde bovenlaag afgegraven en er is ruimte gemaakt over een breedte van 100 meter voor wateroverloop.^[9] De waterkwaliteit is sterk verbeterd, wat vissen, ijsvogels en libellen aantrekt.

De Reusel verlaat het Diessens Broek via een duiker onder het Wilhelminakanaal naar de buurtschap Den Opslag en stroomt verder door het Moergestels Broek. De duiker kan middels een schuif afgesloten worden. Het Moergestels Broek is een gebied van 107 ha in beheer bij Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer. Vanaf de 'Jac. P. Thijsse Toren' is er een uitzicht over het Diessens en Moergestels Broek. De toren is in 2016 gebouwd naar een ontwerp van leerlingen van de basisschool St. Jozef in Haghorst.

De Hilverboeren is een vereniging van 9 boeren, die in samenwerking met Staatsbosbeheer het noordelijk deel van het land van de Hilver beheren. 95% van het maai- en hooibeheer wordt door de boeren gedaan, de overige 5% betreft de oevers van de Reusel, die door Staatsbosbeheer onderhouden worden. Onder de 9 boeren heeft de vereniging een biologisch vleesveebedrijf van 80 koeien, twee melkveebedrijven, een jongveebedrijf, een biologisch zeugenbedrijf en twee biologische bedrijven met melkgeiten.

Waar de landelijke trend inzake aantallen weidevogels negatief is, is die in het gebied van de Hilver positief. Zelfs uitgesproken kritische soorten als watersnip en grutto namen in aantal toe. Ook de zeldzame tureluur is waargenomen. De aantallen zeldzamere blauwborst, zomertaling en roodborsttapuit namen toe, maar ook algemenere soorten alsgrasmus, bosrietzanger en kleine karekiet lieten een positieve ontwikkeling zien. De waterkwaliteit van de Reusel is sterk verbeterd, wat weer vissen, ijsvogels en libellen aantrekt.^[10]

Tijdens archeologisch onderzoek uit 2002 is een middenpaleolithische vindplaats bij Esbeek ontdekt.

In 2014 schonk de provincie Noord-Brabant aan de landinrichtingscommissie een kunstwerk van Willem Claassen. Het kunstwerk bestaat uit houten puzzelstukken met zwenkwielen, zodat er mee geschoven kan worden. Het geheel is geplaatst op een vloer van beton.^[11]

• 
  Informatiebord bij de ingang naar natuurgebied De Gooren
• 
  Grazende koeien in natuurgebied De Gooren
• 
  Zandpad met eiken in natuurgebied De Gooren
• 
  Stalen brug over het Spruitenstroompje
• 
  Het spruitenstroompje in De Gooren

• 
  Spruitenstroompje in het Diessens Broek
• 
  Jac. P. Thijsse Toren aan het Wilhelminakanaal in gebied Den Opslag
• 
  Natuurgebied Den Opslag in het Moergestels Broek met deels gemaaid gras