Kasteel van Beersel

Kasteel van Beersel
Het kasteel van Beersel
Locatie
Plaats	Beersel, Vlaams-Brabant ,  België
Coördinaten	50° 46′ NB, 4° 18′ OL
Bouwkundige informatie
Bouwmateriaal	baksteen
Status en tijdlijn
Gebouwd in	14e eeuw
Erkenning
Monumentale status	beschermd cultuurhistorisch landschap (28 maart 1934),[1] vastgesteld bouwkundig erfgoed (14 september 2009),[1] beschermd erfgoed (12 augustus 1943)[1]
Monumentnummer	38873
Links
Website
Kaart
Portaal    België

Het Kasteel van Beersel is een kasteel in de gemeente Beersel, in de Belgische provincie Vlaams-Brabant.

Beersel maakte toen deel uit van het Hertogdom Brabant.^[2]

De heren van Beersel bezaten in dit gebied een allodium en een klein leengoed, dat aan verschillende geslachten heeft toebehoord. De eerste bekende heer van Beersel was Godfried van Hellebeke, seneschalk van het hertogdom Brabant, een functie die de Beerselse slotheren zullen blijven behouden. Hij bezat er ca. 1312 reeds een burcht. In 1391 verkreeg Jan II van Witthem (1340-1405), seneschalk onder hertogin Johanna van Brabant en haar echtgenoot Wenceslas van Luxemburg, de erkenning van zijn heerlijke rechten over Brussel en omgeving. Met de hulp van een Brusselse volksmilitie slaagde hij erin het naburige kasteel van Gaasbeek, waar de moordenaars van Everaard t'Serclaes zich verscholen hadden, in te nemen. Zijn nakomelingen zullen zeven generaties lang, tot het einde van de 16e eeuw, burchtheren blijven.

Onder Hendrik III van Wittem (achterkleinzoon van Jan II) werd het kasteel ingenomen door een troepenmacht uit Brussel, dat in opstand was gekomen tegen Maximiliaan van Oostenrijk. De woedende Brusselaars verwoestten in 1488 de stadswoning van Hendrik in de Voldersstraat,^[3] en trokken toen, onder leiding van Filips van Kleef, met zwaar geschut naar Beersel. De burcht werd verdedigd door Hendriks zoon Filips van Wittem, aanvankelijk met succes. Omdat overvallen de bevoorrading van de stad in de war bleven sturen, sloegen ze in 1489 opnieuw het beleg. Bij deze tweede poging werd het kasteel door beschietingen zwaar beschadigd, en moest het garnizoen zich overgeven. De kapitein, Willem van Ramilly, werd met enkele soldaten opgehangen op de Brusselse Grote Markt. Niet veel later kwam Maximiliaan Brussel belegeren, dat door uitputting en pest moest capituleren. De Vrede van Danebroek verplichtte de Brusselaars tot schadevergoeding om het huis van Hendrik terug op te bouwen en het kasteel van Beersel te herstellen.

Uit dank voor zijn trouw werd burchtheer Hendrik van Wittem op 26 mei 1491 verheven tot ridder in de Orde van het Gulden Vlies, en later tot kamerheer van keizer Karel V. Hij werd zo een van de machtigste heren van zijn tijd. Hij overleed in 1515. Zijn zoon Filips († 1523) volgde hem op. Toen Filips’ kleinzoon Jan II in 1591 overleed, verdween de laatste mannelijke erfgenaam van het geslacht van Wittem.

Door het huwelijk van zijn dochter Ernestina ging het kasteel en de heerlijkheid over in de handen van de hertogen van Arenberg. Door verwaarlozing raakte het kasteel in verval naar het einde van de 18e eeuw. Onder koning Willem I werd het tijdelijk in gebruik genomen als katoenweverij (1818), maar de onderneming kende weinig succes. Ten slotte werd het gedeeltelijk afgebroken en verder aan het verval overgelaten.

In 1877 bezocht Victor Hugo het kasteel van Beersel. Hij maakte er voor zover bekend geen schets of tekening, zoals hij gewoon was, maar schreef er wel een kort gedicht over. Hij zou het staand in de zaal op de eerste verdieping waar zich ooit het bedieningsmechanisme van het valhek bevond hebben opgetekend:

Il gît là dans le val, le manoir solitaire; / Le moindre bruit s'est tu sous ses mornes arceaux / Et chaque heure du jour voit tomber une pierre de ses sombres créneaux. / Le corbeau s'est logé dans ses antiques salles, / La chouette y redit sa plainte tous les soirs / Et le brin d'herbe entre les froides dalles de ses vastes couloirs.

(Daar in de vallei ligt het eenzame landhuis; / Het minste geluid zwijgt onder zijn sombere bogen / En elk uur van de dag valt er een steen van zijn donkere kantelen; / De raaf heeft zich in zijn oude zalen genesteld, / De uil herhaalt er elke avond zijn klacht / En de grasspriet tussen de koude platen van zijn uitgestrekte gangen).

Op deze detailkaart kan men de locatie nog zien van de voormalige Berg van Barmhartigheid / Hof van Beersel in Brussel, die zich in de eertijds Volrestrate of Volle Straete (de huidige Lombardstraat) bevond, voordat deze verdween bij de aanleg van de Zuidstraat in 1860–1862. Deze historische link toont de naam “Beersel” ook buiten het kasteel in de stad Brussel, waar het Hof van Beersel deel uitmaakte van de stedelijke infrastructuur.

Na het verval van de 19e eeuw werd besloten om het kasteel te restaureren, met historische verantwoording. In 1928 besluiten graaf en gravin Guillaume Hemicourt de Grunne het Kasteel te schenken aan de "Vrienden van het Kasteel van Beersel". Een grondige restauratie wist een van de zuiverste voorbeelden van laat-middeleeuwse militaire architectuur van de ondergang te redden. Onder de leiding van Raymond Pelgrims de Bigard werden de werken al snel aangevat. Hij werd daarin bijgestaan door Broeder Herman, leraar aan de Sint-Lucasschool, en architect Ignace Van den Hulst.

De burcht is sinds 1948 eigendom van de Koninklijke Vereniging der Historische Woonsteden en Tuinen van België die haar ter beschikking stelt van de gemeente Beersel. Na jaren van planning werd in 2008 een nieuwe restauratie ingeluid door een archeologisch onderzoek.^[4] De tweede fase kan van start gaan na groen licht van de Vlaamse regering over het subsidiedossier in maart 2011.^[5]

Het hedendaags uitzicht dateert van de 15e eeuw. Dit kasteel werd nooit tot lustslot verbouwd, zoals andere kastelen. Hierdoor is dit een fraai voorbeeld van een versterkte burcht.

De oudste gedeelten van de burcht stammen uit het begin van de 14e eeuw, er worden twee bouwperiodes onderscheiden. Deze zijn te situeren in de 14e en de 15e eeuw. De verfraaiing uit witte zandsteen is 15e-eeuws. Zoals de meeste burchten heeft Beersel een hoop architectonische elementen die zijn verdediging moeten verbeteren. De ophaalbrug heeft een werkend mechanisme, daterend uit de late middeleeuwen. Echter ontbreekt de klassieke donjon, die standaard is bij andere bekende burchten. De drie halfronde woontorens van 1617, in de middelste toren is de ridderzaal, met een gotisch gewelf uit de 15e eeuw. Het geheel is versierd met de bruine en grijze zandsteen van de streek. Oorspronkelijk was er ook een wachttoren, die verdwenen is. Er was tevens vroeger een kapel en een keuken.

Het onderhoud gebeurde door de bewoners, maar in de 19e eeuw was de situatie rampzalig. Door het gebrek aan herstellingen verviel het kasteel, en alle daken vielen in.

De burcht ligt aan de voet van de heuvel waarop het dorp gebouwd is, iets hoger dan de beemden van de Zenne. Het kasteel is voorzien van een brede slotgracht en stevige weermuren die opgetrokken zijn uit ter plaatse gebakken baksteen.

De gebeurtenissen rond het beleg van Beersel werden uitvoerig beschreven door Jean Molinet, hofkroniekschrijver van de Bourgondische hertogen. Zijn Chroniques bieden een levendig, zij het partijdig, verslag van de Vlaamse Opstand tegen Maximiliaan.

Citaten van Molinet

Citaat 1 (T3, p. 405, Chapitre CXCV)^[6]

Il advint que, le XXIIe jour de septembre, tandis que l’empereur, le roy et les trois Estats estoient à Anvers, pour le bien du pays adviser, monseigneur Philippe — qui peu de jours auparavant avoit esté ignominieusement condempné et banny par arrest imperial —, sans craindre la proximité d’une si puissante et redoubtable auctorité d’Alemaigne, en l’honneur des plus grans princes du monde, se presenta environ huit heures devant la porte de Flandres de Bruxelles, accompaigné de cinq cens et dix chevaulx. Il y demoura jusques à une ou deux heures après disner, attendant l’ouverture de ladicte porte.

• Vertaling:

Op 22 september, terwijl de keizer, de koning en de drie Staten in Antwerpen verbleven om het land te besturen, verscheen Monseigneur Filips van Kleef — enkele dagen eerder door een keizerlijk besluit veroordeeld en verbannen —, zonder zich te laten intimideren door de machtige Duitse autoriteit, rond acht uur ’s ochtends voor de Vlaamse poort van Brussel, vergezeld van 510 ruiters. Hij bleef daar wachten tot de poort werd geopend.

Citaat 2 (T3, p. 407, Chapitre CXCV)^[7]

Monseigneur Philippe, entouré de François, Flamens, Gantois et Brabançons, tenoit Bruxelles en fière arrogance contre le roy, et estoit souvent empeschié des Allemans, Hennuyers et autres de leur party; lesquels tenoient les Bruxellois si estroictement qu’ils ne povoient issir du costé de Vilvorde sans grant dangier.

• Vertaling:

Filips van Kleef, omringd door Fransen, Vlamingen, Gentenaars en Brabanders die Brussel in opstand tegen de koning bezetten, werd vaak lastiggevallen door de Duitsers, de Hennuyers (Henegouwers) en anderen van hun partij. De Brusselaars konden de stad richting Vilvoorde niet verlaten zonder groot gevaar.

Citaat 3 (T3, p. 414–415, Chapitre CXCVIII)^[8]

"Messire Henry de Wythem, seigneur de Verselle, pendant le temps que Monseigneur Philippe estoit en Bruxelles, se tira vers monseigneur l’archiduc d’Autriche, son prince et seigneur naturel, duquel il estoit chambellan. Et icelui, voyant son chasteau de Verselle, situé auprès de Bruxelles, celui de Brayne-la-Leuwe et celui de la Folie en grand dangier de périr, garnit à toute diligence et à ses propres despens lesdictes places de vivres, artillerie, compaignons de guerre et choses nécessaires à la tuition et conservation non seulement desdicts chasteaulx, mais aussi de la comté de Haynault, qui lors n’estoit en nul point, sentant telles divisions, commotions et estranges besoingnes.

• Vertaling:

Hendrik III van Wittem, heer van Beersel, ging naar de aartshertog van Oostenrijk, zijn prins en natuurlijke heer, van wie hij kamerheer was. Toen hij zag dat zijn kasteel van Beersel, evenals die van Braine-l’Alleud en Château de La Follie, in groot gevaar waren, liet hij deze plaatsen met spoed en op eigen kosten versterken: voorraden, artillerie, strijdmakkers en alles wat nodig was voor de verdediging van zijn kastelen en het graafschap Henegouwen, dat bedreigd werd door de onrust in het land.

Citaat 4 (T3, p. 416, Chapitre CXCVIII)^[9]

"Ils chargèrent gros engiens, artillerie, eschelles, bastons et instruments de guerre à ce convenables, assemblèrent grosse puissance de gens de guerre à cheval et à pieds. Puis, au son de trompettes, bannières déployées, se partirent en grand fureur, espérant de prime-face d’emporter ledict chasteau. Mais Philippe de Verselle, fils dudict seigneur, ensemble autres nobles gentilshommes, préavisez, asseurez et rangiez en leurs deffenses, monstrèrent bien que riens ne les doubtoient. Car, après plusieurs batteries, et que l’assault aspre et terrible leur fut donné, se deffendirent tant vigoureusement, par proesses et nobles faicts, que les Bruxellois furent contraincts de lever leur siége, en délaissant derrière plusieurs bastons, par nécessité de fuyr. Ils chargèrent leurs morts et retournèrent navrez, honteux et confus dedans leur fort"

• Vertaling:

Ze verzamelden belegeringsmachines, artillerie, ladders en wapens, en mobiliseerden een grote troepenmacht te voet en te paard. Onder trompetgeschal en vlaggen trokken ze op het kasteel, in de hoop het snel in te nemen. Maar Filips van Beersel en de edele verdedigers, goed voorbereid, weerstonden krachtig. Na meerdere aanvallen moesten de Brusselaars het beleg opheffen, waarbij ze veel wapens achterlieten en vernederd terugkeerden.

• Het kruis op de toren van de Sint-Niklaaskerk in Drogenbos is afkomstig van de kapel van het kasteel van Beersel.^[10]
• Schilderij Les deux tours du château de Beersel (Jean-Baptiste Van Moer, ca. 1837–1884) – © Musées de la Ville de Bruxelles
• Schilderij Le donjon du château de Beersel (Jean-Baptiste Van Moer, 1848) – © Musées de la Ville de Bruxelles
• Tekening Le château de Beersel (Jean-Baptiste Van Moer, ca. 1837–1884) – © Musées de la Ville de Bruxelles
• Gravure Le château de Beersel (René Van Bastelaer, s.d.) – © MoMuse / urban.brussels

• Het verhaal De schat van Beersel uit de Suske en Wiske-reeks speelt zich af in het kasteel van Beersel in het jaar 1489.
• Victor Hugo schreef in het kasteel van Beersel het gedicht Il gît là dans le val, le château solitaire.
• De Belgische metalband Theudho nam in januari 2007 een videoclip voor het nummer "Uttergälden" op in het kasteel van Beersel.
• Ook werd er een scène van "De leeuw van Vlaanderen" opgenomen, onder regie van Hugo Claus(1984).
• De makers van de Amerikaanse serie "Game of Thrones" lieten hun oog vallen op het kasteel van Beersel voor het filmen van een promotievideo, maar de burgemeester moest dit verzoek uiteindelijk weigeren wegens een negatief advies van de brandweer.
• In het videospel Age of Empires II: Definitive Edition is het unieke kasteelontwerp van de Bourgondische beschaving gebaseerd op het Kasteel van Beersel.

• 
  Brug over de drooggelegde slotgracht van het Kasteel van Beersel
• 
  Albasten grafbeelden van Hendrik II van Witthem († 1454) en Jacoba van Glimes in de Sint-Lambertuskerk van Beersel
• 
  Houten toegangspoort van het Kasteel van Beersel
• 
  Zicht op poortgebouw Kasteel van Beersel
• 
  Zicht op ophaalbrug vanuit de Binnenplaats Kasteel van Beersel
• 
  Schietsleuf Kasteel van Beersel
• 
  Latrine Kasteel van Beersel
• 
  Overblijfselen van het bedieningsmechanisme van het valhek op het 1ste verdiep van het poortgebouw Kasteel van Beersel
• 
  Zitvenster (trumeaubank) uitgehouwen in de dikke middeleeuwse muren in het Kasteel van Beersel
• 
  Spiraaltrap in het Kasteel van Beersel
• 
  Overdekte verbindingsgang in het Kasteel van Beersel
• 
  Ridderzaal op de eerste verdieping van de zuidtoren van Kasteel Beersel, gotische kruisribgewelven met loofwerk en wapenschilden van Hendrik II en Filips van Witthem. Bron: Inventaris Onroerend Erfgoed.
• 
  Ruimte in Kasteel van Beersel vaak aangeduid als folterkamer, maar waarschijnlijk de voormalige keuken met haard, haken voor vlees en muurkast voor specerijen (Ruben Willaert, 2008)
• 
  Schietsleuven met ronde openingen in de muren van het Kasteel van Beersel, aangebracht rond 1491–1508 voor kanonnen na de belegering van 1489 (Archeologisch rapport Kasteel van Beersel, 2008)
• 
  Metalen schouwkap boven een haard in Kasteel Beersel, functioneel voor rookafvoer en decoratief afgewerkt, typisch voor 15de–17de-eeuwse kasteelarchitectuur
• 
  Jaartal 1617 op Kasteel Beersel, markeert de 17de-eeuwse renovatie van torens en gevels, inclusief de huidige daken in 17de-eeuwse stijl
• 
  Jaartal 1617 op Kasteel Beersel, markeert de 17de-eeuwse renovatie van torens en gevels, inclusief de huidige daken in 17de-eeuwse stijl
• 
  Zicht op de Zuidertoren door raam 1ste verdiep Kasteel van Beersel
• 
  Zicht op de Zuidertoren door raam 2de verdiep Kasteel van Beersel
• 
  Wachtzaal van Kasteel Beersel op het tweede verdiep boven de toegangspoort, gebruikt door soldaten om te wachten, zich op te warmen en toezicht te houden op de toegang tot het kasteel.

• Niet alleen het Kasteel van Beersel werd tijdens de Vlaamse opstand tegen Maximiliaan belegerd; ook de stad Halle werd in 1488 en 1489 tweemaal zonder succes bestormd door troepen van Filips van Kleef.^[11]

• In de Sint-Martinusbasiliek (Halle) worden nog projectielen uit die belegeringen bewaard, opgesteld in een nis met tralies en een bordje met uitleg.

• Volgens een eigentijdse bron was Hendrik III van Wittem, heer van Beersel, rond 1483 tevens kapitein van het kasteel van Halle.^[11]

• In 2018 werd rond het Kasteel van Beersel een historische reconstructie van een middeleeuws beleg opgevoerd.^[12]

• Op 23 december 1982 werd José Vanden Eynde, conciërge van de herberg Auberge du Chevalier nabij het Kasteel van Beersel, vermoord door de Bende van Nijvel. Hij werd geboeid en met acht kogels in het hoofd gedood. De daders stalen borden, koffie, wijn en champagne. De herberg werd later heropend onder de naam In den Ridder.^[13]

• Thierry Demey, Le château féodal de Beersel, in La ceinture verte de Bruxelles, Brussel, 2006, pp. 362-374.
• Joseph de Ghellinck d'Elseghem, Châteaux de Belgique à visiter, Brussel, 1974.
• François-Emmanuel de Wasseige, Châteaux et demeures de l'Association royale des Demeures historiques de Belgique (II) », in Demeures Historiques et Jardins, no 162, 2009, pp. 13-16.
• Charles Mertens, Le château féodal de Beersel et ses seigneurs, Brussel, 1942.
• Paul de Pessemier 's Gravendries, Ginds in de vallei sluimert afgelegen een burcht - Victor Hugo en het kasteel van Beersel, in Historische Woonsteden & Tuinen, 2018, 1e trim. nr. 197, pp. 14-19.
• De Waha, Michel, "Beersel, une expérience de défense contre l'artillerie? Hypothèses en marge d'une restauration", in: *Du métier des armes à la vie de cour, de la forteresse au château de séjour : familles et demeures aux XIVe–XVIe siècles*, Turnhout, Brepols, 2008, ISBN 978-2-503-52220-3, pp. 133–142.

• Lijst van kastelen in België
• Lijst van kastelen in Vlaams-Brabant

• Fiche in de inventaris van het bouwkundig erfgoed
• Fiche op Kasteel van Beersel – Inventaris Onroerend Erfgoed
• Archeologisch Rapport Kasteel van Beersel door Ruben Willaert 2008 https://oar.onroerenderfgoed.be/publicaties/ROEV/11/ROEV0011-001.pdf
• HisGIS Hertogdom Brabant – digitaal project o.l.v. Mario Damen (Universiteit van Amsterdam) met kaarten en data over heerlijkheden zoals Beersel.

• (fr) Kasteel van Beersel