Johanna Berndina de Vos

Johanna Berndina de Vos (Amsterdam, 12 september 1894 – aldaar, 13 juni 1977) was een Nederlands verzetsvrouw in de Tweede Wereldoorlog.

Johanna Berndina de Vos werd geboren op 12 september 1894 in de Stedelijke kraaminrichting aan de Keizersgracht in Amsterdam. Zij werd geboren als buitenechtelijke niet-erkende dochter van de eveneens Amsterdamse Johanna Berndina de Wolf, dochter van twee burgerweeskinderen. In 1904 trouwde haar moeder met Jacobus de Vos, die naar alle waarschijnlijkheid niet Annes vader was. Voor de oorlog leidde zij een ogenschijnlijk gewoon leven. Ze stond bekend als 'publieke vrouw' (een oude term voor prostituee) en werkte in een bordeel aan de Govert Flinckstraat in de Pijp.

Johanna, die vanwege haar zwarte haar en donkere voorkomen kortweg 'zwarte Anne' werd genoemd, begon in de jaren 1920 een liefdesrelatie met de Joodse Levie Walvis (1890-1943). Levie, die in 1909 op achttienjarige leeftijd was getrouwd met de eveneens Joodse Martha de Groot, leefde van criminaliteit en verliet rond 1925 permanent zijn gezin om met Anne samen te gaan leven. Op 17 november 1926 werd hun eerste (buitenechtelijke) kind geboren; een dochter Louise (Loes) de Vos. Op 7 mei 1929 volgde hun middelste dochter Jopie, en op 21 november 1932 een zoon Isaac (Sjakie) de Vos.^[1] Na verschillende adressen in Amsterdam vestigde Anne en Levie zich uiteindelijk in februari 1929 in de Linnaeusdwarsstraat, een armoedig zijstraatje van de Middenweg in Amsterdam-Oost. Eerder woonde hier een neef van Levie: Hartog Walvis.

Vanaf de jaren 1930 was Anne huisvrouw en moeder. Levie stond met de ventkar met vis op het Krugerplein en zo kwam het gezin net rond. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, en het leven voor Joden in Amsterdam steeds moeilijker werd, ondervonden ook Levie en zijn familie steeds meer problemen. Hun drie kinderen kregen waren halachisch niet-Joods, en bij de geboorte kregen ze de achternaam van hun moeder: De Vos. Nadat Levie in 1943 werd verraden, werd hij op 16 april 1943 vergast in concentratiekamp Sobibór.^[2] Ook zijn vrouw Martha, waarvan hij nooit officieel is gescheiden, en zijn vijf kinderen vonden de dood in de concentratiekampen.

Waar vele Amsterdammer zich afzijdig hielden, of zelfs collaboreerden met de bezetter, koos Anne voor een andere weg. Zij raakte betrokken bij het verzet en begon met het verstrekken van voedselbonnen, en vooral het bieden van onderdak aan joden in haar kleine arbeidershuisje in de Linnaeusdwarsstraat. In de Hongerwinter begon ze samen met haar dochter aan barre voedseltochten met een fiets op houten banden naar Emmen, waar zij voedsel haalde bij de familie van Pouwel Foekens aan de Emmerweg 25, waar ook Joden (familieleden van Levie Walvis) waren ondergedoken. Vanwege haar donkere voorkomen werd zij geregeld staande gehouden om in haar persoonsbewijs na te gaan of zij geen Jodin was. Het verzetswerk bracht voortdurend risico’s met zich mee. Een mogelijke arrestatie betekende vaak gevangenschap, deportatie of erger.

Nadat Jair van Dijk als nabestaande van een van de onderduikers de Yad Vashem-onderscheiding Rechtvaardige onder de Volkeren voor Anne postuum aanvroeg, werd deze in 2020 daadwerkelijk toegekend.^[3] Haar oudste kleindochter Louise (Loes) de Vos jr. nam de onderscheiding in ontvangst tijdens de ceremonie in Nijkerk. Mozes Grishaver, Branca Polak-Brilleman, Kitty Polak, Herman Polak, Godschalk Rabbie, Salomon Walvis, Regina Walvis-Cohen en Jacques Grishaver overleefde mede door Anne, de oorlog.^[4] Johanna Berndina (Anne) de Vos overleed op 13 juni 1977, in een ouderenwoning in De Lairessestraat in haar geboorteplaats Amsterdam.