Jansdam

Jansdam
Jansdam 14A en omgeving
Geografische informatie
Locatie	Utrecht, Binnenstad
Coördinaten	52° 6′ NB, 5° 7′ OL
Begin	Korte Janstraat
Eind	Jansdambrug
Algemene informatie
Aangelegd in	uiterlijk circa 1300
Genoemd naar	dam in de Rijn bij de Janskerk
Bestrating	klinkers
Detailkaart

De Jansdam is een straat in het centrum van de Nederlandse stad Utrecht. Ze is zo'n 60 meter lang en loopt oost-west vanaf de Jansdambrug, die de Drift met de Kromme Nieuwegracht overspant, naar de Korte Janstraat.

Ook wordt onder de noemer Jansdam een verdwenen dam in de rivier de Rijn aangeduid ter hoogte van de Jansdambrug.

Aannemelijker is dat de gehele huidige straat die dam is. De Rijn was een meanderende rivier, die haar verloop steeds bedreigender verplaatste richting de Janskerk. Ook veroorzaakten hoog en laag water lastige omstandigheden. Om de Janskerk veilig te stellen en verdere bebouwing rondom de kerk mogelijk te maken, is er een dam in de Rijn gelegd. Dit moet zijn gebeurd in de periode tussen de voltooiing van de Janskerk rond 1050 en de periode rond 1122, toen de Kromme Rijn bij Wijk bij Duurstede werd afgedamd. Het oostelijke deel van de Kromme rijn liep sindsdien via het noordelijke deel van de Kromme Nieuwegracht en boog bij de Jansdam af naar het noorden om via de Drift in de Vecht af te wateren. De Vecht en de Rijn vonden sindsdien aansluiting op de Lek via het in de 12e eeuw tot aan de Tolsteegbrug verlengde deel van de Oudegracht en de nieuw gegraven Vaartsche Rijn.

De straatnaam houdt verband met grootschalige ingrepen in de Utrechtse waterhuishouding nog voor de grachtaanleg aan het eind van de 14e eeuw. Hierin is onder meer bij de Janskerk een dam ter hoogte van de Jansdambrug in de Rijn gebouwd (zie ook het artikel Oudelle).

Al omstreeks 1300 bestond de Jansdam als straat. Vanuit de middeleeuwen werd het gebied rond de straat gevormd door de immuniteiten van Sint-Jan en die van de Dom. Ze vormde als weg een grens tussen de immuniteiten. Na de Reformatie (rond 1570) zijn de immuniteiten opgeheven en vervolgens is ze een openbare straat geworden die bovendien in 1666 is verbreed.

Aan de straat bevonden zich bijgebouwen voor de panden aan de Achter St.-Pieter en het Janskerkhof. Een voorbeeld daarvan staat op nummer 14A in de vorm van een rijksmonumentaal stal- annex koetshuis dat behoorde bij het pand aan het Janskerkhof 12.

• Foto's en tekeningen van de Jansdam - Het Utrechts Archief

Zie de categorie Jansdam van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.