Isaäc da Costa

Isaäc da Costa in een prent van P.W.M. Trap (1821–1905)

Isaäc da Costa (Amsterdam, 14 januari 1798 – aldaar, 28 april 1860) was een Amsterdams dichter en historicus.

Da Costa kwam uit een welgesteld joods bankiersgezin. Hij volgde de Latijnse school en werd op vijftienjarige leeftijd lid van het Israëlitisch genootschap 'Concordia Crescimus'.

Zijn leraar Hebreeuws, Mozes Lemans, bracht hem in contact met Willem Bilderdijk, wiens leerling hij werd. Hij schreef liederen en politieke poëzie; zo heeft hij ook geschreven voor Nederlandsche Stemmen, een tijdschrift van het Réveil. Zelf meende hij dat zijn levensroeping het bestuderen van theologie, letterkunde en geschiedenis was. Hij promoveerde in Leiden in 1818 in de rechten en in 1821 in de letteren.

Van godsdienst veranderd

Da Costa was vurig in het belijden van zijn godsdienst. Eerst was hij orthodox-joods, maar later is hij een orthodox-protestants christen geworden. Dat maakte hij pas in 1822, na de dood van zijn ouders, bekend om hen daarmee niet te kwetsen. Hij vormde later met een groepje vrienden het Nederlandse Réveil, een beweging die de samenleving wilde terugbrengen onder de heerschappij van Christus. Hiermee openden hij en zijn vrienden een nieuwe wereld voor de jongeren van toen. Onder zijn medestanders telde hij onder meer de bestuurder en reiziger Jacobus Haefkens, maar ook mensen als Willem de Clercq. Een belangrijke tegenstander was de katholieke historicus, dichter en apologeet Joachim le Sage ten Broek, die hem in een openbare brief opriep zijn heil te zoeken bij de kerk van Rome. Da Costa is ook bekend geworden door zijn discussie (ook op papier) met H.F. Kohlbrügge over diens preek over Romeinen 7:14.

Da Costa hield zich in toenemende mate bezig met speculaties over het einde der tijden. Met zijn vriend Capadose kwam hij zo onder invloed van de katholiek-apostolische beweging in Groot-Brittannië en de vrije gemeente van de presbyteriaan Edward Irving.[1]

Da Costa en Van Lennep

Tijdens de studietijd van Jacob van Lennep, tussen 1821 en 1828, had hij met hem ook heftige discussies. Het ging dan zowel over haarkloverijen betreffende uitleg van bijbelteksten als over meer fundamentele zaken. Over de welbespraaktheid van Da Costa zei Van Lennep: dat zij den hoorder overreedt, door hem te bedwelmen, te verpletteren. De discussies werden altijd gewonnen door Da Costa. Van Lennep voelde zich bij Da Costa als in een tovercirkel, waarin hij (DaCosta) al met wie hem spreekt besloten houdt. Hoewel Van Lennep zich in discussies met Da Costa slachtoffer voelde ging hij toch naar de voorlezingen die Da Costa in Amsterdam gaf aan volgelingen. Na 1828 ging Van Lennep alleen nog schriftelijk in discussie met Da Costa. Dit resulteerde soms in replieken van wel twintig kantjes van Da Costa. De brieven van Van Lennep aan Da Costa zijn niet bewaard gebleven.[2]

Tegen de tijdgeest (Da Costa en de Verlichting)

Da Costa was een conservatief. Zijn bekendste werk is de (geruchtmakende) brochure Bezwaren tegen den geest der Eeuw (1823). In een voor- en nawoord en tien hoofdstukken over diverse onderwerpen bepleit hij een dominantie van het (protestantse) christendom in het openbare leven en betreurt hij de dominantie van de Verlichting. Hij keert zich onder andere tegen het mensenverstand, gecontrasteerd met de openbaring van de bijbel, als scheidsrechter in geschillen; tegen de constitutionele monarchie, de ideeën van volkssoevereiniteit en regering door en voor de bevolking. Waar de Verlichters in de geschiedenis vooruitgang zien, daar ziet Da Costa achteruitgang.

Da Costa had Biedermeier-trekjes, dat wil zeggen dat hij een sentimentele, geresigneerde en zacht melancholische stijl had. Zijn liederen en poëzie stonden voor eenvoud, absoluutheid en waarheid. Hij debuteerde in 1813 met het gedicht Lof der dichtkunst. Ook heeft hij werk van Aischylos vertaald. Zijn verzamelde poëzie werd uitgegeven door de dominee-dichter J.P. Hasebroek onder de titel Komplete dichtwerken van Is. da Costa (3 dln. 1861-1863).

Da Costiaan heeft in zijn tijd in Nederland als scheldwoord gegolden; zijn kritiek op de libertijnse tijdgeest werd als obscurantistisch ervaren en riep weerstand op in kringen die de Verlichting steunden.

Persoonlijk leven

Op 5 juli 1821 trouwde Da Costa met zijn nicht Hanna Belmonte. Zes dagen later werd het huwelijk ingezegend in de synagoge. Samen gingen ze op 20 oktober 1822 over naar het christendom door zich te laten dopen in de Pieterskerk te Leiden.

Het echtpaar kreeg negen kinderen, van wie slechts drie de volwassen leeftijd bereikten.

Bibliografie

  • 1814 - De verlossing van Nederland (Digitale versie)
  • 1816 - De Perzen. Dramatisch dichtstuk, naar het Grieksch van Eschylus (Digitale versie),
  • 1818 - Specimen academicum inaugurale juridicum exhibens observata quaedam de condictionibus. Proefschrift Leiden (Digitale versie)
  • 1818 - Aan Bilderdijk (Digitale versie)
  • 1818 - Alfonsus de Eerste. Treurspel (Digitale versie)
  • 1820 - Prometheus, naar het Grieksch van Eschylus (Digitale versie)
  • 1821 - Poëzy (Digitale versie)
  • 1823 - Aan alle Christenen (Digitale versie)
  • 1823 - Bezwaren tegen den geest der eeuw (Digitale versie)
  • 1824-1825 - Inlichtingen omtrent het karakter van den stadhouder, Prins Maurits van Nassau (Digitale versie)
  • 1825 Ophelderingen aangaande de rechtspleging van 's lands advocaat Johan van Oldenbarneveld (Digitale versie)
  • 1825 - Geestelijke wapenkreet (Digitale versie)
  • 1825 - Tegengalm op den Geestelijken wapenkreet (Digitale versie)
  • 1826 - Aan Nederland (Digitale versie)
  • 1826-1827 - Voorlezingen over de Handelingen der Apostelen
  • 1826 - Dichterlijk krijgsmuzijk (Digitale versie)
  • 1826 - God met ons. Hymne (Digitale versie)
  • 1828 - Feestliederen (Digitale versie)
  • 1829 Antwoord aan den heer J. G. Le Sage ten Broek (Digitale versie)
  • ca. 1830 - Ontwerp van voorlezingen over vaderlandsche geschiedenis en taal (Digitale versie)
  • 1831 - De verbondsverklaring van 1573 aan Nederland herinnerd (Digitale versie)
  • 1832 - Slotrede eener reeks van voorlezingen, gehouden in 1831-1832, over de geschiedenis van het vaderland (Digitale versie)
  • 1835 - Programma eener vierde reeks van voorlezingen over de geschiedenis van het vaderland (Digitale versie)
  • 1840 - Vijf en twintig jaren. Een lied in 1840 (Digitale versie)
  • 1840 - Rekenschap van gevoelens bij gelegenheid van den strijd over het adres aan de Hervormde Gemeenten van Nederland (Digitale versie)
  • 1840-1842 - Voorlezingen over de verscheidenheid en de overeenstemming der vier evangeliën, of Proeve van de middelen, welke de Bijbel ook den niet wetenschappelijken onderzoeker aanbiedt tegen de aanvallen van het ongeloof, bepaaldelijk tegen het "Leben Jesu" van Dr. D. F. Strauss (Digitale versie)
  • 1843 - Bilderdijk (eene herinnering) (Digitale versie)
  • 1843 - Ter nagedachtenis van koning Willem Frederik, graaf van Nassau (Digitale versie)
  • 1844 - Overzicht van het leven en de werken van mr. Willem Bilderdijk en vrouwe Katharina Wilhelmina Bilderdijk, geb. Schweickhardt (Digitale versie)
  • 1844 - Aan Nederland, in de lente van 1844 (Digitale versie)
  • 1844-1848 - Voorlezingen over de waarheid en waardij der schriften van het Oude Testament
  • 1844 - Landgenooten! Met het oog op God, blijft Nederlanders, en vereenigd. Een woord bij gelegenheid der wet van leening of heffing (Digitale versie)
  • 1845 - Een en ander uit het leven van Dr. da Costa, door hem zelven beschreven, naar de Hoogduitsche vertaling door J.A. Hausmeister, uit het Engelsch]. Oorspr. verschenen in: The voice of Israel (Digitale versie)
  • 1846 - Feestliederen (Digitale versie)
  • 1846-1847 - Paulus, eene schriftbeschouwing (Digitale versie)
  • 1847 - Zangen uit verscheidenen leeftijd (Digitale versie)
  • 1847 - Eenige opmerkingen omtrent het onderscheidend karakter der Groningsche Godgeleerde School : naar aanleiding van het Latijnsche handboek over Christelijke dogmatiek en apologetiek, uitgegeven Ao. 1845 (2e druk) door de hoogleeraren Pareau en Hofstede de Groot (Digitale versie)
  • 1848 - Wachter! Wat is er van den nacht? Een lied bij de uitgangen van 1847 (Digitale versie)
  • 1848 - Mr. Isaac da Costa's protest tegen eene zinsnede in het Adres der Algemeene Synodale Commissie der Nederlandsche Hervormde Kerk aan Z.M. den Koning, ter zake van het ontwerp van gewijzigde Grondwet (Digitale versie)
  • 1848 - Het oogenblik, een woord over het ontwerp van grondwetsherziening (Digitale versie)
  • 1848 - Lijden en heerlijkheid. Twee hymnen (Digitale versie)
  • 1848 - Aan Israël, door een Christen uit de heidenen (Digitale versie)
  • 1848 - Het oogenblik, een woord over het ontwerp van grondwetsherziening (Digitale versie)
  • 1849 - Israël en de volken. Een overzicht van de geschiedenis der Joden tot op onzen tijd (Digitale versie)
  • 1850 - Nalezing van mr. Isaac da Costa op zijnen Paulus: eene schriftbeschouwing (Digitale versie)
  • 1850 - De chaos en het licht. Een halve-eeuw-lied (Digitale versie)
  • 1850 - Herinneringen uit het leven en den omgang van Willem de Clercq. Medegedeeld in de Maatschappij tot nut van 't algemeen (Digitale versie)
  • ca. 1850 - Herinneringen uit de voorlezingen van Is. da Costa, gehouden te Rotterdam (Digitale versie)
  • 1852 - Een en twintig dagen te Londen, bij gelegenheid der zamenkomsten van de Evangelische Alliantie, doorgebracht (Digitale versie)
  • 1853 - Herinneringen van mijne vroegste kennismaking en latere omgang met den hoogleeraar David Jacob van Lennep, overleden op zes en zeventig jarigen leeftijd den 17e februarij des jaars 1853 (Digitale versie)
  • 1854 - Politieke poëzy (Digitale versie)
  • 1854 - Brief aan Mr. G. Groen van Prinsterer, bij zijne aftreding uit de Tweede Kamer der Staten-Generaal (Digitale versie)
  • 1855 - Bedenkingen tegen het synodale plan eener nieuwe Nederduitsche vertaling van het Nieuwe Testament (Digitale versie)
  • 1855 - Hesperiden Hesperiden
  • 1856 - Bilderdijk herdacht door Mr. Isaac da Costa in eene redevoering gehouden op den 11 october 1856 by gelegenheid der eeuwfeestviering van des grooten dichters geboortejaar, door de Rederijkerskamer, opgericht te Amsterdam ten jare 1844 (Digitale versie)
  • 1857 - Adellijke geslachten onder de Israelieten (Digitale versie)
  • 1857 - Wat er door de Theologische Faculteit te Leyden al zoo geleerd en geleverd wordt. Eene stem der smart en des beklags (Digitale versie)
  • 1857 - Brief van Mr. Is. da Costa aan den hoogleeraar J.H. Scholten, in antwoord op zijne 'Teregtwijzing'. Reactie op: (Digitale versie), door J.H. Scholten, 1857 Brief van Mr. Is. da Costa aan den hoogleeraar J.H. Scholten, in antwoord op zijne 'Teregtwijzing'. Reactie op: (Digitale versie)
  • Twee adressen aan de Algemeene Synode der Nederl. Herv. Kerk, ter indiening bij hare aanstaande julijvergadering in gereedheid gebracht1857 - (Digitale versie)
  • 1858 - Beschouwing van het tweede boek van Lucas, genaamd Handelingen der apostelen (Digitale versie)
  • 1858 - Verhandelingen en aanteekeningen ter toelichting en aanvulling zijner Voorlezingen over de Verscheidenheid en overeenstemming der Vier Evangeliën (Digitale versie)
  • 1859 - De mensch en de dichter Willem Bilderdijk : eene bijdrage tot de kennis van zijn leven, karakter en schriften (Digitale versie)


Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.