Het boek van Trijntje Soldaats
| Het boek van Trijntje Soldaats | ||||
|---|---|---|---|---|
| Auteur(s) | Trijntje Soldaats, opgeschreven door Gerrit Arend Arends | |||
| Redacteur | Eilina Huizinga-Onnekes | |||
| Voorwoord | Herman Poort | |||
| Illustrator | Johan Dijkstra | |||
| Land | Nederland | |||
| Taal | Nederlands | |||
| Reeks/serie | Groninger Volksvertellingen (deel I) | |||
| Genre | volksverhaal / sprookje | |||
| Uitgever | P. Noordhoff | |||
| Uitgegeven | 1928 | |||
| ||||
Het boek van Trijntje Soldaats is een bibliofiele boekuitgave met zeventien Groningse volksverhalen gepubliceerd in 1928.[1] De teksten zijn rond 1804 opgetekend in Ezinge door de elfjarige Gerrit Arend Arends, naar verhalen die in huiselijke kring werden verteld door de huisnaaister Trijntje Soldaats.[2]
De eerste editie, gemaakt door folkloriste Eilina Huizinga-Onnekes, werd geïllustreerd met houtsneden, vignetten en initialen van Johan Dijkstra en typografisch vormgegeven en gedrukt door Hendrik Nicolaas Werkman.[1][3] De optekeningen zijn ouder dan de publicatie van de Kinder- und Hausmärchen van de Gebroeders Grimm (1812–1815) en worden in het volksverhalenonderzoek daarom geregeld als een vroege Nederlandse bron aangehaald.[2][4]
Ontstaan en handschrift
De verhalen zijn opgetekend in een klein schriftje dat doorgaans wordt aangeduid als het Vertel-boektje 1804.[5] Theo Meder, volksverhaalonderzoeker aan het Meertens Instituut, wijst erop dat het hier gaat om zeventien onopgesmukt genoteerde verhalen, opgeschreven door een kind, en dat de optekeningen daardoor niet beïnvloed kunnen zijn door de latere Grimmsprookjes.[2] Het oorspronkelijke Vertelsel Boektje bevindt zich in de Athenaeumbibliotheek in Deventer.[5]
Onder de naam Trijntje Soldaats wordt doorgaans Trijntje Alberts uit Ezinge verstaan. Zij trouwde in 1787 met de Duitse soldaat Andries Cramer; aan dit huwelijk dankte zij volgens latere beschrijvingen haar bijnaam Soldaats.[6] Na zijn dood keerde zij terug naar Groningen en hertrouwde in 1798 met de twintig jaar jongere Wijbe Wijbrands, waarna zij onder meer als huisnaaister werkte bij de familie Arends in Ezinge.[6]
Huizenga-Onnekes vermeldde dat het schriftje in de familie bewaard was gebleven en in de huisraad werd teruggevonden. Zij was een afstammeling van de optekenaar Gerrit Arend Arends en presenteerde de vondst als familiebezit dat opnieuw onder de aandacht werd gebracht door de uitgave van 1928.[1][2]
Kaft van het Vertelsel Boektje
Eerste en tweede pagina van het boekje
Eerste pagina van de uitgave in 1928
Inhoud
De bundel bevat sprookjes en andere volksverhalen met uiteenlopende motieven. Onder meer dierenverhalen, reuzen, koningsdochters en dwergen.[6] De sobere, kinderlijke schriftelijke vorm betekent niet dat de inhoud op kinderen is afgestemd: in de verhalen komen ook gruwelijke en scabreuze elementen voor.[6][1]
Uitgavegeschiedenis
De eerste uitgave verscheen in 1928 bij P. Noordhoff als Groninger Volksvertellingen I: Het boek van Trijntje Soldaats.[1] Huizenga-Onnekes liet de teksten in het Nederlands van de optekenaar afdrukken, inclusief diens schrijf- en spelfouten.[2][6]. Het voorwoord werd geschreven door Herman Poort.
Herdruk en heruitgaven
- In 1958 verscheen een facsimile-herdruk van Het boek van Trijntje Soldaats.[7]
- In 2003 verscheen bij Profiel (Bedum) een bewerkte heruitgave waarin Het boek van Trijntje Soldaats samen met Het boek van Minne Koning werd opgenomen (41 Groninger volksvertellingen), met redactie/bewerking door Carola Rombouts en Coos Dieters.[8] Over deze heruitgave werd onder meer opgemerkt dat er zowel een handelsuitgave als een bibliofiele uitgave verscheen en dat de teksten voor een breder publiek zijn bewerkt naar eigentijds Nederlands.[6][9]
Kunstenaarsboek
De editie van 1928 wordt niet alleen als volksverhalenbundel gezien, maar ook als een voorbeeld van een vroeg-twintigste-eeuws Nederlands kunstenaarsboek, doordat tekst, typografie, druk en beeld één geheel vormen. Het boek is voorzien van versieringen in de vorm van paginagrote houtsneden, vignetten en initialen. Werkman drukte naast de zwarte drukgang steunkleuren, terwijl Dijkstra een deel van de oplage met de hand van kleur en goud voorzag.[1] Het boek is opgenomen in de collecties van het Groninger Museum en het Stedelijk Museum Amsterdam.[3]
Fragment
Daar waren eenmaal een grootoog en een kleinoog en het waaren beide neefs en het waaren ook beide boeren. en kleinoog had een koe en grootoog had veel meer koijen en veel meer land en kleinoog zijn koe kwam in grootoog zijn land. doe zeide grootoog dat als zijn koe er weer in kwam – de koe dood te houwen. doe zeide kleinoog goed doe dat maar. en doe kwam de koe weer in en doe hoew hij de koe doot en kleinoog ging heenen en vilde de koe en ging er met na de markt met de kaar.
koijen = koeien, doe = toen, houwen = slaan, hoew = sloeg, kaar = kar
De eerste?
In het Nederlands verschenen eerder sprookjesboeken, maar dat betrof doorgaans vertalingen (zoals de sprookjes van Charles Perrault).[4] Het boek van Trijntje Soldaats is vooral bijzonder omdat het een vroeg en lokaal opgetekend corpus volksverhalen betreft, dat in onderzoek naar de Nederlandse vertelcultuur als belangrijke bron wordt gebruikt.[2][4]
Literatuur
- W. de Blécourt, R.A. Koman e.a., Verhalen van stad en streek: sagen en legenden in Nederland. Amsterdam: Bert Bakker, 2010, p. 24–25.
- 1 2 3 4 5 6 Het boek van Trijntje Soldaats (Groninger volksvertellingen I). Groninger Museum (collectie). Geraadpleegd op 19 december 2025.
- 1 2 3 4 5 6 Theo Meder, De staart van de pauw. Onderzoek naar variatie en continuïteit in betekenis, vorm en functie van het volksverhaal (oratie) (pdf). Rijksuniversiteit Groningen (13 september 2016). Geraadpleegd op 19 december 2025.
- 1 2 Het boek van Trijntje Soldaats. Stedelijk Museum Amsterdam (collectie). Geraadpleegd op 19 december 2025.
- 1 2 3 Ton Dekker, Zonder verzamelaars geen sprookjes (pdf). Meertens Instituut / KNAW (pdf) (1998). Geraadpleegd op 19 december 2025.
- 1 2 Vertel-boektje 1804. Athenaeumcollecties (Deventer). Geraadpleegd op 19 december 2025.
- 1 2 3 4 5 6 Francien Braaksma, [Vervolg Trijntje Soldaats]. DBNL (2004). Geraadpleegd op 19 december 2025.
- ↑ Onderwijscanon van het Westerkwartier (concept) (pdf). Onderwijscanon Westerkwartier (juli 2023). Geraadpleegd op 19 december 2025.
- ↑ Het boek van Trijntje Soldaats en Het boek van Minne Koning : 41 Groninger volksvertellingen (VTB-fiche). Meertens Instituut / KNAW – Volkskundige Trefwoorden Bank. Geraadpleegd op 19 december 2025.
- ↑ Mededelingen van de Stichting Jacob Campo Weyerman (signalement, 2004). DBNL (2004). Geraadpleegd op 19 december 2025.