Harmonium (instrument)
| Harmonium | ||||
|---|---|---|---|---|
| Traporgel | ||||
 | ||||
Harmonium, gemaakt door de Farrand & Votey Organ Company (Detroit) | ||||
| Classificatie | ||||
| Gerelateerde instrumenten | ||||
| accordeon, mondharmonica, pijporgel | ||||
| Meer artikelen | ||||
| blaasbalg | ||||
| ||||
Een harmonium is een toetsinstrument dat gerekend wordt tot zowel de lamellofonen als de aerofonen. De alternatieve benaming traporgel komt voort uit de manier waarop de blaasbalgen worden bediend, door het beurtelings trappen op de pedalen.
Geschiedenis
Het harmonium is evenals het accordeon ontwikkeld vanuit het 'Orgue-expressif', dat werd uitgevonden door Gabriel-Joseph Grenié.[1] De naam harmonium werd door de Fransman Alexandre Debain ingevoerd, die in 1840 voor het eerst een dergelijk toetsinstrument op basis van drukwind met doorslaande tongen maakte. Debain probeerde de naam harmonium zelfs door middel van een patent te beschermen.
In de Verenigde Staten werd ongeveer in dezelfde periode een dergelijk instrument ontwikkeld, maar dan met zuigwind. Het staat daar bekend onder de naam 'reed organ', 'parlor organ', 'pump organ', 'cabinet organ' of 'cottage organ'. De zuigwindtechniek levert een zachtere klank die meer geschikt is voor huiskamergebruik. Bovendien was een zuigwindharmonium goedkoper te bouwen, waardoor dit type geleidelijk aan het drukwindmodel verdrong.
Instrumenten met drukwindtechniek werden toegepast in concertzalen, salons en kerken. Het harmonium werd ook veel gebruikt voor het begeleiden van zang, vooral als surrogaatorgel voor huiselijke godsdienstoefeningen. Zijn populaire positie verloor het echter aan elektronische orgels en andere instrumenten. In 1968 kreeg het harmonium in de popmuziek een zekere bekendheid door het speciale gebruik dat Nico ervan maakte in haar album The Marble Index.
21e eeuw
Er is vanaf het eind van de twintigste eeuw hernieuwde belangstelling. Bekende spelers zijn Joris Verdin, Bart Rodyns, Dirk Luijmes en Johannes-Matthias Michel. In Paasloo is het Harmonium Museum gevestigd. In Barger-Compascuum bevond zich het Harmonium Museum Nederland. De collectie daarvan kwam in 2024 in handen van het Geelvinck Muziek Museum en is niet openbaar toegankelijk. Ook het Harmonium Art museuM in Klein-Willebroek bestaat sinds 2021 niet meer.
Afbeeldingen
Lindholm-pedaalharmonium uit 1928
Goldschmeding-harmonium Frisia uit 1930
Achterzijde drukwindharmonium Sint-Jacobskerk (Gent)
Schiedmayer-harmonium met onderdruk, ca. 1932
Harmonium van G.F. Steinmeyer & Co., Oettingen in Bayern
Werking
Het geluid wordt geproduceerd doordat lucht uit twee balgen langs metalen tongetjes wordt geblazen of langs dergelijke tongetjes wordt gezogen. Er is wanneer de lucht wordt geblazen sprake van drukwind en wanneer de lucht wordt gezogen van zuigwind. De luchttoevoer wordt in gang gezet bij het indrukken van een toets op een klavier.
De balgen worden gewoonlijk bediend door twee pedalen die door de bespeler zelf beurtelings worden ingetrapt. De wind kan ook worden opgewekt door een elektrische windpomp.[2] Veelal zijn net als bij een orgel registers aanwezig waarmee de lucht naar verschillende groepen van tongetjes kan worden geleid, ten behoeve van de klankkleur en het volume. Harmoniums kunnen meerdere manualen en registers bevatten.
Op een harmonium zitten twee pedalen waarmee de blaasbalgen worden bediend die het instrument van lucht voorzien. Door regelmatig en afwisselend links en rechts te trappen blijft de luchtstroom constant stromen door het tongwerk, waar de uiteindelijke klank wordt geproduceerd. De regelmaat bij dit 'pedaliseren' is onmisbaar voor een constante voortgang van de klank, anders ontstaat een storend effect van 'rijden en remmen' dat ook wel 'hijgen' wordt genoemd.
Er zijn ook harmoniums gebouwd met een windmotor, zodat de twee pedalen voor de balgen niet meer nodig zijn. Dat maakt het mogelijk om een volledig pedaalklavier toe te passen zoals bij een pijporgel of pedaalpiano. Deze 'pedaalharmoniums' worden vrijwel altijd met twee manuaalklavieren uitgevoerd.
Verschil met orgel
Een harmonium is net als een mondharmonica en een accordeon een aerofoon en tegelijk een lamellofoon. De klank ontstaat door de resonantie van de tongetjes en de door de bewegende tongetjes veroorzaakte luchttrillingen. Een orgel, voor het onderscheid ook wel pijporgel genoemd, is een aerofoon waarbij de klank alleen ontstaat door resonantie van de lucht in de pijpen.
Een harmonium is ongeveer zo groot als een piano. Orgels kunnen zeer groot zijn en worden vast in een kerkgebouw of concertzaal geïnstalleerd, maar kleine kistorgels en kabinetorgels zijn even omvangrijk en verplaatsbaar als een harmonium.
Composities
Componisten die speciaal voor harmonium hebben geschreven zijn onder anderen Franz Liszt, Jacques-Nicolas Lemmens, Alphonse Mailly, Joseph Jongen, Alexandre Guilmant, Georges Bizet, Sigfrid Karg-Elert, Hermann Wenzel, César Franck, Henri Letocart, Leoš Janáček, Max Reger en Martijn Padding.
Jean Sibelius, Arnold Schönberg, Adrien François Servais en Antonín Dvořák gebruikten het sporadisch in kamermuzikale bezettingen. Gustav Mahler gaf het instrument een plaats in het symfonieorkest. Gioachino Rossini ontwikkelde een zeer interessant en indrukwekkend geluid door in zijn Petite Messe Solennelle (1864) de solisten en het koor te laten begeleiden door een harmonium en een piano.
Hand- en studieboeken
- Franz Bühnert, Wie lernt man registrieren?, ca. 1905.
- Heinrich Bungart, Theoretisch Praktische Harmoniumschule Von Den Ersten Anfangen Bis Zur Entwickelten Technik, 1904.
- Hermann Wenzel, Praktische Harmonium-Schule, 1931.
Bijnamen
Het harmonium heeft spotnamen als 'psalmenpomp', 'hallelujacommode', 'cirkelzaag des geloofs', 'hijgend hert', (naar de oude berijming van Psalm 42) en 'gereformeerde hometrainer', vanwege het geestelijke repertoire en het type klank, alsmede de toonvoortbrenging door het pompen op de pedalen.
Externe links
