Fort Nassau (Voorne)
| Fort Nassau | ||
|---|---|---|
.jpg) | ||
Fort Nassau in 1649 | ||
| Locatie | Voorne (Maasdriel) | |
| Algemeen | ||
| Eigenaar | Staten-Generaal van de Nederlanden | |
| Gebouwd in | 1590-1594 | |
| Gesloopt in | 1673 | |
Het Fort Nassau (ook bekend als: Fort de Voorn, Schans (de) Voorn of Fort Voorne) is een voormalig fort in de Nederlandse buurtschap Voorne. De contouren van het fort zijn deels nog zichtbaar in het landschap.
Geschiedenis
In 1588 viel een Spaanse schans op het eilandje Voorne in Staatse handen. Deze schans was kort daarvoor gebouwd door Maarten Schenk van Nydeggen toen hij nog in Spaanse dienst was. Dankzij de strategische ligging van deze schans was het voor de Spanjaarden mogelijk geweest de rivieren Maas en Waal te controleren. Voor de Staten-Generaal was de schans echter ook van belang om een mogelijke Spaanse inval vanuit Brabant richting de Tielerwaard onmogelijk te maken.
Prins Maurits besloot de kleine Spaanse schans op Voorne te vervangen door een sterker fort. Aanvankelijk beperkten de werkzaamheden zich echter nog tot het herstellen van de bestaande schans, waarvoor de bewoners van het eiland (tegen betaling van een schadevergoeding) werden ingezet. In september-oktober 1589 deed een Spaans leger een poging de schans te heroveren, maar de sterke Staatse bezetting wist de aanval af te slaan.
Bouw van Fort Nassau
Ingenieur Adriaan Anthonisz. maakte een ontwerp voor de nieuwe fortificatie Fort Nassau. Nadat de Raad van State en de Staten-Generaal hun goedkeuring hadden gegeven aan zijn ontwerp, volgde in juni 1590 de aanbesteding. Prins Maurits besloot echter tijdens een bezoek aan Voorne dat het nieuwe fort niet groot genoeg werd en hij liet het ontwerp uitbreiden met 1150m². De extra kosten zouden worden verhaald op de inwoners van Brabant en Opper-Gelre, maar aangezien dit nog Spaanse gebieden waren moest Holland het bedrag voorschieten.
Fort Nassau kwam in 1594 gereed, waarna de oude schans werd afgebroken.
Fort Sint-Andries
In 1599 werd Fort Nassau verder uitgebreid. De aanleiding was een Spaanse troepenconcentratie die de suggestie wekte dat het fort zou worden aangevallen. Dit gebeurde echter niet: de Spanjaarden bleken Zaltbommel op het oog te hebben en belegerden deze stad in de maanden mei en juni. Dit beleg mislukte, waarna de Spanjaarden op vier kilometer afstand van Fort Nassau het fort Sint-Andries bouwden. Prins Maurits probeerde de aanleg hiervan te verhinderen, maar dat mislukte. Tussen beide forten werd over en weer gevochten. De prins wist Sint-Andries uiteindelijk in 1600 in handen te krijgen door het muitende garnizoen om te kopen.
Fort Nassau bleef gedurende de Tachtigjarige Oorlog nog van belang. Prins Frederik Hendrik gebruikte het fort om troepen te verzamelen voor zijn veldtochten.
De Engelse koningin Henriëtte Maria was in 1642 te gast op het fort en kreeg daar een legerdemonstratie aangeboden.
Ontmanteling
Tijdens het Rampjaar 1672 bevond zich in Fort Nassau slechts een kleine militaire bezetting. Het garnizoen achtte het weinig zinvol zich te verzetten tegen het Franse leger en gaf zich over.
In 1673 vertrok de Franse bezetting weer, nadat ze eerst nog het fort hadden ontmanteld. Hierdoor was het fort onbruikbaar geworden voor de Republiek.
Verval
De Republiek besloot om Fort Nassau niet meer te herstellen. Door erosie van het Voornse Gat brokkelde vervolgens de oostzijde van het fort af. De twee rivierarmen aan weerszijden van het eiland verzandden en in 1729 werden ze afgedamd, zodat het eiland Voorn een vaste landverbinding kreeg.
Op het voormalige fort is in 1889 een boerderij gebouwd.[1]
Het fortterrein is sinds 1999 in eigendom van Natuurmonumenten.[2]
Beschrijving
De rivieren Maas en Waal waren in de 16e eeuw nabij Heerewaarden met elkaar verbonden door het Voornse Gat en het Gat van Heerewaarden. Tussen de rivieren en beide gaten in lag het eiland Voorne. Op dit eiland bouwde de Spaanse bevelhebber Maarten Schenk van Nydeggen de eerste schans, waarvan onbekend is hoe deze er uit heeft gezien.
In de jaren 1590-1594 volgde de bouw van Fort Nassau. In 1599 werd het fort verder versterkt en kreeg het zijn definitieve vorm van een zeshoekige ster. Er waren zes bastions: vier hele aan de eilandzijde en twee halve op de hoek van de Maas en het Voornse Gat. Tussen de twee halve bastions lag een redan. De gracht rondom het fort was omgeven door een contrescarp met een bedekte weg.
In het fort bevonden zich ook een kerk, een schoolgebouw en een windmolen.[2]
Na de ontmanteling van het fort in 1673 volgde geen herstel. Door de sterke stroming in het Voornse Gat spoelden de redan en beide halfbastions uiteindelijk weg.
Het westelijke deel van het Fort Nassau in in het landschap nog herkenbaar. De huidige boerderij is gebouwd in 1889, waarbij gebruik is gemaakt van delen van oudere bebouwing. De boerderij is een rijksmonument, evenals de personeelswoning, tuinhuisje en omheining. De kelder van de personeelswoning dateert uit de 16e eeuw en zou nog verband houden met het fort.[1] Het tuinhuisje is gebruikt als TBC-huisje.[3][4]
- Bijl, drs. A. (2019). Atlas van historische verdedigingswerken in Nederland - Overijssel en Gelderland. Uitgeverij Matrijs, pp. 272-273.
- 1 2 Complex 523783 | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. monumentenregister.cultureelerfgoed.nl. Geraadpleegd op 24 september 2025.
- 1 2 Fort de Voorn. Natuurmonumenten. Geraadpleegd op 21 september 2025.
- ↑ Fort de Voorn: Het verborgen pareltje. www.gld.nl (31 december 2017). Geraadpleegd op 21 september 2025.
- ↑ Bijzonder boerderijcomplex De Voorne te koop. www.kliknieuwsdenbosch.nl (17 augustus 2021). Geraadpleegd op 24 september 2025.
