Fort Henricus

Fort Henricus is een voormalig fort aangelegd in 1626 in opdracht van de Nederlandse stadhouder en opperbevelhebber Frederik Hendrik van Oranje ter verdediging van de haven en sluis van Steenbergen. Het fort in de Graaf Hendrikpolder werd om deze reden vernoemd naar Hendrik III van Nassau-Breda.

Vestingstad Steenbergen werd een groot aantal keren veroverd of geplunderd. In 1572 gebeurde dat door de Watergeuzen en In 1577 door de Staatsen onder leiding van Filips van Hohenlohe-Neuenstein. Vervolgens in 1583 door de Spanjaarden en in 1590 weer door de Staatsen onder leiding van Maurits van Oranje. En in het jaar 1622 wisselde Steenbergen negen maal van Spaanse of Staatse bezetter. Om dit tegen te gaan werd het fort bovenop een eerdere Spaanse schans in minder dan zes maanden aangelegd naar een ontwerp van David van Orliens, deels in de Graaf Hendrikpolder en deels op de schorren en slikken die later (in 1649 en 1788) zijn bedijkt als de Oude en de Nieuwe Vlietpolder.

In 1628 inspecteerde opdrachtgever en stadhouder Frederik Hendrik, vergezeld door zijn secretaris Constantijn Huygens, Fort Henricus en de drie gelijktijdig gebouwde forten bij Bergen op Zoom. Huygens schreef over deze reis en inspectie ook een bewaard gebleven verslag. De Staten-Generaal betaalde de aanleg van deze door 4.000 Staatse fortenbouwers tussen 1626 en 1627 in minder dan zes maanden gebouwde vier forten. Fort Henricus werd door duizend fortenbouwers aangelegd en is een kleinere versie van vesting Bourtange. Het fort heeft vijf bastions en een natte gracht met een contrescarp. Het fort was, inclusief de binnenscarp, gracht, bedekte weg, contrescarp en later aangelegde sluishoornwerk, 11,5 hectare groot. Het kon drie Staatse vendels bestaande uit 450 man herbergen. Er waren twee langgerekte woonvertrekken voor de soldaten, aparte woonvertrekken voor de officieren, reparatiewerkplaatsen, opslag van voorraden, een paardenstal, postduivenhok, waterput en een apart geplaatste buskruitopslag. Er woonden ook gezinsleden van de fortbezetters. Er waren moestuinen, een bakker, een kerk, een winkel, toiletten en wasgelegenheden. Het fort was onderdeel van de West-Brabantse waterlinie. Deze op een na oudste waterlinie van Nederland bestond uit de vestingsteden Bergen op Zoom en Steenbergen, Fort Henricus, drie forten bij Bergen op Zoom, vier redoutes en enkele inundatievlakten.

De plaats van Fort Henricus was zeer strategisch gekozen. Het fort werd ongeveer twee kilometer ten noorden van Steenbergen aangelegd. Zodoende kon men de toegang tot de haven van Steenbergen, de Benedensas, met de sluis controleren. Het hele gebied rond het fort en de vesting Steenbergen kon zo, indien nodig, als verdedigingsmiddel onder water kon worden gezet. Ter bescherming van de sluis werd eromheen in 1634 nog een extra hoornwerk aangelegd, Steenbergen werd hierna nooit meer ingenomen. Dit hoornwerk en de bijbehorende gracht is op historische afbeeldingen van het fort goed te zien.

Tussen 1628 en 1830 werd het gebied zesmaal geïnundeerd: eenmaal tegen Spanjaarden, viermaal tegen Fransen en de laatste keer tegen de Belgen. In 1672 en in 1747 was er een mislukt Frans beleg, er was een Franse bezetting tussen 1809 en 1812 en een Duitse bezetting tussen 1940 en 1944. In 1809 is het fort voor de laatste keer in paraatheid gebracht, in verband met een mogelijke Britse invasie in Zeeland. In 1812 werd het fort ontmanteld, mogelijk in opdracht van Napoleon Bonaparte. In 1816 raakte het fort buiten gebruik. In 1827 werd het fortterrein verkocht aan een particulier ten behoeve van de landbouw.

In 2008 werd het fort opgeknapt met de bedoeling iets van de oude uitstraling terug te brengen. Verder dan het verwijderen van onkruid en bossages en het plaatsen van een stenen uitkijkplatform kwam men niet. Het fort is nu eigendom van Natuurmonumenten.

• Website van de West Brabantse Waterlinie.
• Website van Han Leune