Engenho dos Erasmos

De Engenho São Jorge dos Erasmos was een suikerrietplantage met suikermolen op het eiland São Vicente in de Braziliaanse gemeente Santos. Het complex, vernoemd naar de Antwerpse ondernemer Erasmus Schetz, is opgericht in 1534 en behoort daarmee tot het allereerste begin van de kolonisering van Brazilië. Sinds 1963 zijn de ruïnes ervan een nationaal monument.

Tegen 1530 besliste koning João III van Portugal om zijn koloniale politiek te intensiveren door over te gaan van factorijen naar landname. Hij stuurde een eskader naar Brazilië onder Martim Afonso de Souza (1530-1533). Kolonisten konden grond in concessie krijgen als ze zich verbonden tot ontginning. Zo ontstond in 1532 São Vicente. Terug in Portugal vormde Souza met vier andere investeerders de vennootschap Armadores do Trato, die in 1534 de Engenho do Senhor Governator oprichtte. Erasmus Schetz was van bij de aanvang betrokken: zijn Lissabonse factor Jan van Hilst ('João Veniste') was een van de vennoten. De anderen waren Pero Lopes de Sousa, Francisco Lobo en Vicente Gonçalve. Rond 1540 nam Schetz de aandelen van de Portugezen over, waardoor het bedrijf de nieuwe naam Engenho São Jorge dos Erasmos kreeg. Het was een investering die opbracht, want het werd tegen 1550 de grootste plantage van zuidelijk Brazilië.^[1] In dat jaar deed Jan van Hilst zijn aandelen over aan de Gaspard II Schetz en zijn broers.

De Engenho dos Erasmos was gelegen aan de voet van de kleine bergrug die het eiland São Vicente doorsneed, aan de rivier São Jorge, die voor de hydraulische aandrijving van de suikermolen zorgde. Eind 1541 deed zich een kleine zeebeving voor, die de engenho op termijn (na 1548) dwong zich naar een hogerop gelegen locatie te verplaatsen.^[2] Een rapport uit 1548 van de factor Pierre Roussée beschrijft niet alleen de hydraulische problemen, maar ook de uitbating als zodanig, die het op Madeira ontstane bedrijfsmodel volgde. Er waren toen 130 Indiaanse slaven, van wie de helft niet-productieve ouderen en kinderen. Verder waren er 7 à 8 vrije zwarten uit Guinea, die de technische kant verzorgden (onder hen de suikermeester en drie kopersmeden). De plantage (fazenda) bestond uit twee oogstrijpe suikerrietvelden en zo'n 14 ha ontboste braakgrond. De bebouwing werd gevormd door het slavenverblijf (senzala), de suikermolen, het atelier met kookketels, de smidse, de factorwoonst en de kapel gewijd aan Sint-Joris. Er waren ook bolwerken aangelegd om het lichte geschut op te stellen. Met de San Jorge beschikte het bedrijf voorts over een eigen zeeschip.

Het bedrijf werd beheerd door factors in loondienst, wat geen effectieve organisatievorm bleek te zijn. Bovendien werd São Vicente in 1591/1592 overvallen door de Engelse kaper Thomas Cavendish. Bijna zeker was de Engenho dos Erasmos onder de vijf suikermolens die hij er beroofde en platbrandde. Als gevolg hiervan wilde de derde generatie Schetz verkopen, maar de uitvoering daarvan door hun factor Gerónimo Mayo schaadde hun belangen. Om een beslag af te wenden deden ze een beroep op de jezuïeten, en toen dat niet volstond stuurden ze in 1612 de koopman Manuel van Dale ter plaatse.^[3] Een tweede raid werd in januari 1615 uitgevoerd door Joris van Spilbergen, een Antwerpenaar in Noord-Nederlandse dienst. Hij schreef dat zijn doelwit toebehoorde aan "een seecker gheslacht van Antwerpen ghenaemt de Schotsen" en dat het "groot, sterck, wel ghebouwt ende bewoont" was.^[4] Dit waren harde klappen, die wellicht mee verklaren waarom de familie Schetz minder belang ging stellen in het bedrijf, al betekenden ze niet het einde. Op een meer lokale, bescheiden schaal bleef de molen draaien voor de aanmaak van paneelsuiker en rum.^[5]

Eind 18e eeuw werd de productie gestopt en de site verlaten. De gebouwen vervielen tot ruïnes en raakten overgroeid. In 1943 verwierf Otávio Ribeiro de Araújo het terrein, om het in 1958 te schenken aan de Universiteit van São Paulo.^[6] Het werd in 1963 beschermd als monument en in 1966 werden er opgravingen uitgevoerd.

Het leven op Engenho dos Erasmos kwam aan bod in de serie A Muralha, uitgezonden op Rede Globo in 2000. Alexandre Borges speelde de rol van Guilherme Schetz.

• John Everaert, "Een ‘zoete nachtmerrie’. De suikerplantage der Schetzen in Brazilië (ca. 1540-1615)" in: HistoriANT, 2020, p. 13-27
• Paul Meurs, Engenho São Jorge dos Erasmos, the remains of an early multinational in: Arquitextos, maart 2006
• José Luiz de Morais, Silvia Cristina Piedade en Eliete Pythagoras Brito Maximino, "Arqueologia da Terra Brasilis: o Engenho Sao Jorge dos Erasmos, na capitania de Sao Vicente" in: Revista de Arqueología Americana, vol. 23, 2004-2005, p. 349-384
• Margarida Davina Andreatta, "Engenho São Jorge dos Erasmos: Prospecção arqueológica, histórica e industrial" in: Revista USP, 1999, p. 28-47
• Paul Meurs, "Engenho São Jorge dos Erasmos" in: Santos Preservation Studies, 1990
• Eddy Stols, "Um dos Primeiros Documentos sobre o Engenho dos Schetz em São Vicente" in: Revista da História, 1968, p. 407-419
• Carl Laga, "O Engenho dos Erasmos em São Vicente. Resultado de Pesquisas em Arquivos Belgas" in: Revista Estudos Historicos, 1963, p. 113-143
• Alcebiades Furtado, "Os Schetz da Capitania de São Vicente" in: Publicações do Arquivo Nacional, 1914, p. 5-31

• (pt) Monumento Nacional Ruínas Engenho São Jorge dos Erasmos
• (pt) Virtuele reconstructie