Capponikapel

De Capponikapel

De Capponikapel (Italiaans: Capella Capponi) is een zijkapel van de Santa Felicitàkerk in Florence (Italië) uit het begin van de vijftiende eeuw. De kapel is bekend door de schilderijen die Jacopo da Pontormo tussen 1525 en 1528 voor de toenmalige eigenaar van de kapel maakte: een Kruisafneming, een fresco met de Annunciatie en vier tondo's van de evangelisten.

De kapel

Plafondschildering van Domenico Stagi, circa 1770

De kapel bevindt zich in de zuidwestelijke hoek van het schip van de Santa Felicità. Ze werd gebouwd door Filippo Brunelleschi in 1410 in opdracht van de familie Barbadori. De rechthoekige kapel werd bekroond met een ronde koepel. In 1525 kocht Lodovico Capponi de kapel en gaf de opdracht aan Jacopo da Pontormo (1494-1557) om alle wanden en het plafond van de kapel te versieren met schilderijen. Dit werk was ten laatste klaar in 1528. In 1565 werd de koepel van de kapel afgebroken om plaats te maken voor de Vasari-gang, een geheime doorgang tussen het Palazzo Vecchio en het Palazzo Pitti die dwars door de bovenbouw van de Santa Felicità leidt. Dit project kaderde in de omvorming van de San Felicità tot de grafkapel van de familie Medici, de heersende familie in Florence. Bij deze werken verdween het fresco van Pontormo dat het plafond sierde. In de zeventiende eeuw werd op de westelijke wand een tabernakel met de beeltenis van de heilige Carolus Borromeus geplaatst. Het oorspronkelijke glasraam boven dit tabernakel was van de hand van Guillaume de Marcillat en wordt bewaard in het Palazzo Capponi alle Rovinate. In de plaats hangt een twintigste-eeuwse kopie.[1] In de achttiende eeuw kreeg de kapel een nieuwe koepel waarop Domenico Stagi een nieuw, bijna monochroom fresco aanbracht met trompe-l'oeil-elementen. Dit fresco verdween onder witte kalk en werd pas in 2018 weer aan het licht gebracht.[2]

Schilderijen van Pontormo

Kruisafneming

Pontormo was net klaar met de fresco's in het kartuizerklooster buiten de stad (Certosa del Galluzzo), een opdracht die drie jaar had gekost, en keerde tijdens de zomer van 1525 terug naar Florence. De schilderijen in de Capponikapel zijn volledig gewijd aan Christus. Dit is ongewoon voor de decoratie van een zijkapel, die gewoonlijk verwijst naar het leven de heilige aan wie de kapel gewijd is. De schilderijen voor de kapel worden algemeen beschouwd als het hoogtepunt in het oeuvre van Pontormo. Het is een voorbeeld van het vroege Italiaanse maniërisme waarbij de kunstenaar emoties wil overbrengen enkel door de lichaamstaal van de afgebeelde personen zonder andere narratieve elementen. Vasari vertelt in de tweede editie van zijn Vite dat heel Florence in verbazing stond toen de schilderijen in de Capponikapel werden onthuld. Toch had hij kritiek op de werken. Zo haalde hij het gebrek aan donkere schaduwen in de Kruisafneming aan en de verwrongen lichamen in de Annunciatie.

Kruisafneming

De Kruisafname is een olieverfschilderij op paneel. Het is een groot altaarstuk (313 x 192 cm) met afgeronde bovenzijde om te passen in de boog van de muur boven het altaar. Het stelt tien figuren voor die door hun bewegingen met elkaar vervlochten zijn. Op de voorgrond twee engelen die het lichaam van Christus dragen en daarachter Maria met zes andere rouwende vrouwen. Rechts achteraan verschijnt een elfde figuur, een zelfportret van de kunstenaar. Het schilderij combineert drie religieuze thema's: de kruisafneming, de rouwende vrouwen aan het kruis en de graflegging in een enkel beeld.

Het schilderij bevat een ingewikkelde compositie vol beweging. Na de twee engelen met het lichaam van Christus wordt de blik van de toeschouwer getrokken door de vrouwelijke figuur gezien vanop de rug. Zij leidt de blik van de toeschouwer naar de figuur van Maria. Haar pijn wordt weergegeven in haar gezichtsuitdrukking, de halfgeopend ogen en mond, en in haar uitgestrekte armen. De positie van haar armen zijn tegelijk een herinnering aan het Kruis en de dood van Christus. Naast de menselijke figuren bevat het schilderij geen andere elementen om de scène in tijd of ruimte te situeren. Het Kruis is niet afgebeeld en het graf wordt enkel gesuggereerd door een lege plaats tussen de figuren.

Het schilderij valt op door zijn heldere kleuren waarbij roze en blauw domineren. Deze bijna onwerkelijke kleuren kunnen gezien worden als teken van de overgang van deze wereld naar het hiernamaals en de overgang van Christus van mens naar Zoon van God. Verder valt op hoe de figuren zijn afgelijnd. Deze lijnen geven niet enkel de contouren van de figuren vorm, maar ook de plooien van hun gewaden, de haren en de spieren. Deze elementen tonen een nauwe verwantschap met het vroegere werk van Michelangelo.

Annunciatie

Westelijke muur met de Annunciatie en het tabernakel van Carolus Borromeus

De Annunciatie is een fresco op de westelijke muur van de kapel. Het schilderij is 168 cm hoog en 368 cm breed. De figuren van de engel en van Maria worden van elkaar gescheiden door een venster. De vliegende engel valt op door de opbollende, bijna barokke gewaden. Ook in het lichaam van Maria is er beweging. Zij draait zich om naar de engel en haar gezicht toont haar verbazing.

Tondo's

De pendentief die de rechthoekige kapel verbond met haar koepel werd versierd met vier tondo's. Voor deze tondo's kreeg Pontormo hulp van zijn leerling Agnolo Bronzino (1503-1572) en het is niet steeds duidelijk wat het werk is van de meester en wat van de leerling.

Het gaat om olieverfschilderijen op paneel met een doorsnede van 70 cm die de vier evangelisten voorstellen. Ze zijn herkenbaar aan de afgebeelde boeken of schrijfveren en soms ook aan hun attributen. Het gaat tegelijk ook om een voorstelling van de verschillende leeftijden van de man. Door hun armbewegingen en hun verschillende blikrichtingen is er een grote variatie in de voorstellingen. Men gaat ervan uit dat de blik van de vier figuren oorspronkelijk gericht was op de figuren van de vier aartsvaderen die afgebeeld waren op de nu verdwenen koepel. De tondo's hangen niet meer op hun oorspronkelijke positie, waardoor dit effect verloren is gegaan.

Matteüs is afgebeeld als baardloze jongeling, wat ingaat tegen de gebruikelijke iconografie. Hij is afgebeeld met de engel als zijn attribuut en kijkt de toeschouwer recht aan. Ook Marcus kijkt de toeschouwer aan, maar met het hoofd zijdelings gekeerd. Hij is afgebeeld als een volwassen man met baard en zijn attribuut, de leeuw, ontbreekt. Men gaat ervan uit dat deze figuur is geschilderd door Bronzino. De baardloze Lucas is afgebeeld als rijpe man en zijn attribuut, de stier, is zichtbaar in de achtergrond. Hij is afgebeeld in kikkerperspectief en zijn blik is schuin omhoog gericht. Johannes is afgebeeld als oude man met lange baard. Hij is voorover gebogen afgebeeld met het hoofd in profiel. Ook hier ontbreekt zijn attribuut, de adelaar.

Plafondschildering

Het fresco op het plafond stelde God de Vader met de vier aartsvaderen voor.[2] Dit fresco op het plafond ging verloren bij de afbraak van de koepel van de kapel in 1565. In het Gabinetto dei Disegni e delle Stampe, het tekeningenkabinet van het Uffizimuseum, worden enkele voorbereidende schetsen van naakte mannelijke figuren bewaard die dienden voor de plafondschildering. Ook hierin komt de lichaamstaal en de beweging van de lichamen terug.

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.