Adelaar (heraldiek)

Een adelaar, arend of arn (of aren, aeren of aer) is een heraldische figuur die vooral in Midden-Europa veel wordt gebruikt, met name in Oostenrijk en Duitsland. In de Nederlanden zijn de leeuwen veel gebruikte wapendieren.

Een bijzondere adelaar is de dubbelkoppige adelaar. In de (latere) wapens van het Heilige Roomse Rijk van de Duitse Natie, het Keizerrijk Duitsland, het Keizerrijk Oostenrijk, het Keizerrijk Rusland en in Albanië komt deze adelaar voor. Ook steden en families dragen, soms als een bijzonder keizerlijk eerbewijs, een dergelijke adelaar.

Keizer Sigismund van het Heilige Roomse Rijk nam in 1433 als eerste van de Duitse keizers een dubbelkoppige adelaar in zijn wapen op. Hij volgde daarmee het Byzantijnse voorbeeld. Hij legde vast dat de "Rooms koning" (de nog niet gekroonde maar wel gekozen keizer) een adelaar met één kop in zijn wapen zou dragen. Pas na de keizerskroning in Aken of Frankfurt am Main kreeg de adelaar twee koppen. De kleur van de adelaar varieert, er zijn zwarte, goudkleurige, witte, rode en geblokte adelaars bekend.

In Bijbelse context staat de adelaar symbool voor de hemelvaart van Christus. Het is ook een attribuut van de evangelist Johannes.

In de Nederlandse provincies Friesland en Groningen komen veel halve adelaars voor op wapenschilden. De oorsprong van dit symbool, Friese adelaar of in een pleonasme "Fryske Heale Earn" genoemd, is onduidelijk.

• 
  Het wapen van de stad Groningen sinds de 15e eeuw (officieel vastgesteld in 1819) met een dubbelkoppige adelaar en twee gewone adelaars als schildhouders
• 
  Het wapen van het Groningse adellijke geslacht Sickinghe met een halve adelaar en twee adelaars als schildhouders
• 
  Het wapen van Sneek sinds 1422 (officieel vastgesteld in 1818) met een halve Friese adelaar
• 
  Het wapen van het Friese adellijke geslacht Van Heemstra
• 
  Het wapen van het Friese adellijke geslacht De Haan Hettema

De adelaars op het Duitse wapen veranderden in de loop van de tijd. In het keizerrijk was de adelaar mager en zeer agressief afgebeeld. In de Naziperiode waren de adelaars eerder mollig en droegen zij een lauwerkrans met hakenkruis in hun klauwen.

De Bondsrepubliek Duitsland koos op munten als de 2 mark en 5 mark voor magere adelaars maar in de Duitse Bondsdag in Bonn werd een zeer volumineuze adelaar aangebracht. Toen het Duitse Parlement weer naar Berlijn verhuisde werd gekozen voor deze niet erg agressief ogende adelaar die de bijnaam de "Fette Henne" draagt. De adelaar prijkt heden ook op de Duitse zijde van de munten 1 en 2 euro.

In een aantal landen in het Midden-Oosten werd of wordt ook een adelaar als wapen(drager) gebruikt, het gaat hier om een staande, hele adelaar, meestal goudkleurig, met op de borst een schild van het betreffende land, of regio. Deze adelaar staat bekend als Saladins adelaar, al is er geen direct bewijs dat Saladin de adelaar ook zelf heeft gebruikt.

• 
  Het wapen van de laatste Duitse keizer met 14 adelaars
• 
  Het wapen van de Europese dynastie Piasten
• 
  Het wapen van de provincie Groningen sinds 1595 (officieel vastgesteld in 1947)
• 
  Het Grootzegel van de Verenigde Staten sinds 1782
• 
  Wapen van het Eerste Franse Keizerrijk (1804-1815)
• 
  Wapen van het Eerste Mexicaanse Keizerrijk (1822-1823)
• 
  Het wapen van Oostenrijk sinds 1920
• 
  Het wapen van Irak sinds 1956
• 
  Het wapen van Moravië

Zie de categorie Eagles in heraldry van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.