Zondagsletter

Voor een bepaald jaar is de zondagsletter (Lat. Littera Dominicalis) de letter waarmee de zondagen van dat jaar worden aangeduid in het schema dat aan de dagen van een gewoon jaar cyclisch de letters A, B, C, D, E, F en G toekent, beginnend met A voor 1 januari. Een schrikkeljaar wordt op een speciale manier behandeld.^[1] De zondagsletter is ingevoerd om kalenders meermalen te kunnen gebruiken, zoals uit het onderstaande voorbeeld blijkt. Als voor een jaar de zondagsletter bekend is, bijvoorbeeld B, dan betekent dat dat alle dagen die de letter B hebben, zondagen zijn. Daaruit volgen weer alle andere dagen van de week. Zo valt 1 april van dat jaar op een vrijdag en 5 december op een maandag.

Het bovenstaande schema geldt voor een gewoon jaar van 365 dagen. In het schema is echter ook de schrikkeldag 29 februari opgenomen met dezelfde letter D als 1 maart. De weekdagen en dus ook de zondagen in een schrikkeljaar verspringen na 29 februari. Als bijvoorbeeld 27 februari een zondag is, dus met zondagsletter B, is niet zoals in een gewoon jaar 6 maart de volgende zondag, maar 5 maart, met zondagsletter A. Een schrikkeljaar krijgt daarom twee zondagsletters, een voor de periode voor 29 februari en een voor de periode erna. De tweede letter is de letter voorafgaand aan de eerste letter. In het genoemde voorbeeld BA.

In de Romeinse manier van data aanduiden was de behandeling voor schrikkeldagen lichtjes anders, omdat de schrikkeldag een andere dag was. 24 februari werd door de Romeinen aangeduid als “de zesde dag voor de kalenden van maart” (ante diem sextum Kalendas Martis), inclusief geteld. In gewone jaren wordt 25 februari aangeduid als de vijfde dag voor de kalenden van maart (ante diem quintum Kalendas Martis), maar in schrikkeljaren als: voor “de tweede keer, de zesde dag voor de kalenden van maart” (ante diem bis sextum Kalendas Martis); en “de vijfde dag voor de kalenden van maart” kennen wij in schrikkeljaren dan heden als 26 februari. “De vijfde dag voor de kalenden van maart” had altijd dagsletter G; “de vierde dag voor de kalenden van maart” altijd dagsletter A, zowel in gewone als in schrikkeljaren. In schrikkeljaren had “de zesde dag voor de kalenden van maart” zowel de eerste als de tweede keer dagsletter F. Bij de dubbele zondagsletter van het schrikkeljaar moest je de eerste zondagsletter gebruiken tot en met “de eerste keer, de zesde dag voor de kalenden van maart”; en de tweede zondagsletter vanaf “de tweede keer, de zesde dag voor de kalenden van maart”, en dus niet pas vanaf 1 maart.

Het bovenstaande schema lijkt op een gewone jaarkalender, maar er zijn verschillen:

• Er is er maar een, in plaats van 14 versies.
• De rijen corresponderen niet elk met een vaste weekdag, deze is per jaar verschillend, en is bij een schrikkeljaar ook verschillend voor januari en februari enerzijds, en de rest van het jaar anderzijds.
• Zoals gezegd, 29 februari staat erop, op dezelfde rij als 1 maart (rij D). Het is dus, nog afgezien van het feit dat er letters staan in plaats van weekdagen, van geen enkel jaar in zijn geheel de echte jaarkalender. Als je de 29 februari wegdenkt wel, voor gewone jaren, maar dan vaak met de week beginnend met een ongebruikelijke dag, bijvoorbeeld voor 2015 met donderdag. Voor een gewoon jaar dat op maandag begint en een gewoon jaar dat op zondag begint is het een gewone kalender, behalve dat er letters staan in plaats van weekdagen, en dat 29 februari erop staat.

De zondagsletters van opeenvolgende jaren vormen een cyclus van 28 jaar, zolang er geen jaar met een jaartal deelbaar door 100, maar niet deelbaar door 400 inbegrepen is. Een dergelijk jaar is immers geen schrikkeljaar en verstoort de regelmaat. Deze cycli zijn dus onder meer van toepassing in de periode 1901 – 2099 (ruim 7 stuks).

Met het bovenstaande schema en de zondagsletter van een bepaald jaar ontstaat een jaarkalender voor dat jaar. In plaats van 14 versies voor een jaarkalender kan met het enkele schema volstaan worden.

Het gaat in wezen slechts om de vraag of het een gewoon jaar of een schrikkeljaar betreft en op wat voor dag 1 januari valt. Daarmee zijn 14 kalenders mogelijk, die alle in de praktijk voorkomen. De zondagsletter geeft voor een bepaald kalenderjaar in beknopte vorm aan welke van deze 14 kalenders van toepassing is. Dit kan men berekenen of opzoeken in een tabel.

Deze wijze van definiëren gaat terug op het gebruik van eeuwigdurende kalenders. Daarnaast wordt de zondagsletter ook gebruikt bij de bepaling van de paasdatum, omdat paaszondag – de naam zegt het al – op een zondag valt.

zondags- letter	datum van 1e zondag	kalender, beginnend op	frequentie gregoriaans	jaar
GF	7	schrikkeljaar, maandag	13	1940	1968	1996	2024
E	5	gewoon jaar, woensdag	43	1941	1947	1958	1969	1975	1986	1997	2014	2025	2042	2003	2031
D	4	gewoon jaar, donderdag	44	1942	1953	1959	1970	1981	1987	1998	2009	2015	2026	2037	2043
C	3	gewoon jaar, vrijdag	43	1943	1954	1965	1971	1982	1993	1999	2010	2021	2027	2038	2049
BA	2	schrikkeljaar, zaterdag	13	1944	1972	2000	2028
G	7	gewoon jaar, maandag	43	1945	1951	1962	1973	1979	1990	2001	2007	2018	2029	2035	2046
F	6	gewoon jaar, dinsdag	44	1946	1957	1963	1974	1985	1991	2002	2013	2019	2030	2041	2047
DC	4	schrikkeljaar, donderdag	13	1948	1976	2004	2032
B	2	gewoon jaar, zaterdag	43	1949	1955	1966	1977	1983	1994	2005	2011	2022	2033	2039	2050
A	1 januari	gewoon jaar, zondag	43	1950	1961	1967	1978	1989	1995	2023	2051	2017	2045	2006	2034
FE	6	schrikkeljaar, dinsdag	14	1952	1980	2008	2036
AG	1	schrikkeljaar, zondag	15	1956	1984	2012	2040
CB	3	schrikkeljaar, vrijdag	15	1960	1988	2016	2044
ED	5	schrikkeljaar, woensdag	14	1964	1992	2020	2048
		totaal	400

• Weeknummer
• Berekening dag van de week