Xenovenator

Xenovenator is een geslacht van theropode dinosauriërs, behorende tot Maniraptora, dat tijdens het late Krijt leefde in het gebied van het huidige Mexico. Er zijn twee soorten benoemd: Xenovenator espinosai en Xenovenator? robustus.

In de zomer van 2000 vond paleontologe Martha C. Aguillón-Martinez op de vindplaats van La Paritta in Coahuila aan het oppervlak het schedeldak van een troödontide. Dat was toen het eerste troödontide fossiel op losse tanden na dat in Mexico aangetroffen was. Het fossiel werd beschreven maar niet benoemd in 2023, in samenwerking met Héctor E. Rivera-Sylva. Andere fossielen waren ontdekt van vermoedelijk hetzelfde taxon. Men concludeerde dat het een nieuwe soort betrof.

In 2026 werd de typesoort Xenovenator espinosai benoemd door Hector Eduardo Rivera-Sylva, Martha Carolina Aguillón-Martinez, Jose Flores-Ventura, Ivan Erick Sánchez-Uribe, José Ruben Guzman-Gutierrez en Nicholas Rob Longrich. De naam is een combinatie van het Grieks xenos, "vreemd", en het Latijn venator, "jager", in verwijzing naar de aparte schedelstructuur. De soortaanduiding eert Luis Espinosa-Arrubarrena, een van meest invloedrijke Mexicaanse onderzoekers van dinosauriërs.

Het holotype, CPC 2973, is gevonden in de Cerro del Pueblo-formatie die dateert uit het late Campanien. Het bestaat uit een schedeldak. Het omvat de voorhoofdsbeenderen, de wandbeenderen, de orbitosfenoïden, de laterosfenoïden, de exoccipitalia, de proötica, de basisfenoïden en het basioccipitale.

Het paratype is CPC 2976, door Aguillón-Martinez in 2004 op dezelfde vindplaats gevonden. Het bestaat uit een linkervoorhoofdsbeen. Toegewezen is specimen CPC 3112, een rechtervoorhoofdsbeen. Het is in 2002 bij Trincheras door een anonieme amateurpaleontoloog gevonden die het aan het Museo del Desierto schonk in wiens collectie zich ook de overige specimina bevinden.

In 2026 werd ook Saurornitholestes robustus Sullivan 2006 hernoemd tot Xenovenator? robustus. Het vraagteken geeft aan dat de beschrijvers zelf niet heel zeker zijn van die plaatsing. Het holotype is SMP VP-1955 in de Alamo Wash gevonden uit de Kirklandformatie. Het bestaat uit een rechtervoorhoofdsbeen.

Xenovenator is in de Troodontidae geplaatst. Xenovenator espinosai en X. robustus werden gevonden als zustersoorten die samen een clade vormden die weer het zustertaxon was van Albertavenator in de Troodontini.

Het volgende cladogram toont de positie van Xenovenator in de evolutionaire stamboom.

De dikke voorhoofdsbeenderen van Xenovenator zijn uniek voor de Maniraptora en hebben geen heel duidelijke functie. Zulke eigenschappen worden vaak verklaard als seksuele dimorfie, omdat seksuele selectie op om het even welk kenmerk kan aangrijpen. Bij vogels zijn er dan ook talloze soorten met een opvallende kam op de kop of uitgroei van de snavel: de papegaaiduiker, Crotophaga, het helmparelhoen, de hoorngoean, de helmhokko en de kasuaris. Sommige soorten hebben verdikte voorhoofdsbeenderen net als Xenovenator, zij het relatief dunner: zwanen, de ekstergans, Bucephala en de zwarte kroonkraanvogel. De meeste van die structuren dienen voor seksuele selectie maar de massieve kam van de helmneushoornvogel wordt door de mannetjes gebruikt om elkaar in volle vlucht te rammen. Kopstoten worden ook veel door zoogdieren met hoorns gegeven. De allerdikste schedels hebben de Pachycephalosauria. Op hun verdikking lijkt de schedel van Xenovenator het meest, met trabeculae die loodrecht op de buitenkant staan, om de krachten af te geleiden. Ook voor het Mesozoïcum waren er dieren met bulten zoals veel Synapsida en Triopticus.

De beschrijvers concludeerden hieruit dat de verdikkingen bij Xenovenator een geval waren van seksuele dimorfie maar dat ze te laag waren om als pronkorgaan te dienen. Ze zouden de hersenen beschermd hebben tegen botsingen bij onderlinge strijd, daartoe wellicht bedekt met een laag bindweefsel en hoorn.

• R.M. Sullivan, 2006, "Saurornitholestes robustus, n. sp. (Theropoda: Dromaeosauridae) from the Upper Cretaceous Kirtland Formation (De-na-zin Member), San Juan Basin, New Mexico", In: S.G. Lucas and R.M. Sullivan (eds.), Late Cretaceous Vertebrates from the Western Interior. New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin 35: 253-256
• Aguillón-Martínez, Martha C., Rivera-Sylva, Héctor E. (15 juni 2023). Troodontid (Theropoda: Troodontidae) Neurocranium from the Cerro del Pueblo Formation (Late Campanian) of Coahuila, Mexico. Paleontología Mexicana 12 (2): 99–105. ISSN:2007-5189. DOI:10.22201/igl.05437652e.2023.12.2.352.
• Rivera-Sylva, Hector E., Aguillón-Martinez, Martha C., Flores-Ventura, Jose, Sánchez-Uribe, Ivan E., Guzman-Gutierrez, Jose Ruben (9 januari 2026). A Thick-Skulled Troodontid Theropod from the Late Cretaceous of Mexico. Diversity 18 (1): 38. ISSN:1424-2818. DOI:10.3390/d18010038.