Nederzetting met stedelijk karakter
Een nederzetting met stedelijk karakter (Russisch: Посёлок городского типа, Posjolok gorodskogo tipa, vaak afgekort tot П.г.т. (p.g.t); Oekraïens: селище міського типу, selisjtsje miskoho tipu; in het Engels vertaald als townlet) is een type nederzetting dat werd gehanteerd in de Sovjet-Unie volgens een stedenbouwkundig beleidsplan.
In essentie waren dit plaatsen die te klein waren om als stad te worden aangemerkt en tegelijkertijd een non-agrarische kleinstedelijke functie hadden, waardoor ze ook niet meer als dorp konden worden aangemerkt. Het principe bleef na de Sovjet-tijd bestaan in bijvoorbeeld Rusland, Wit-Rusland en Georgië.
Kenmerken
Een 'nederzetting met stedelijk karakter' is een plaats met stedelijke kenmerken, maar zonder stadsstatus (gorod). Het valt qua omvang tussen dorpen (selo's, posjolok selskogo tipa's ("plattelandsdorpen"), derevnja's, etc.) en steden in. Het is in informele zin te vergelijken met het historische Nederlandse begrip vlek.
P.g.t.'s onderscheiden zich van dorpen doordat de bevolking niet of nauwelijks in de landbouw werkt. Meestal is een dergelijke plaats gebouwd rond een groot industrieel bedrijf (de plaatsvormende onderneming), waar het grootste deel van de bevolking werkt of werkte. Deze plaatsen pasten binnen het industriële beleid van de Sovjet-Unie om de bevolking uit de landbouw in de industrie te krijgen. De infrastructuur van dergelijke plaatsen is daardoor vaak stedelijk van aard.
De bevolking van dergelijke plaatsen kan oplopen tot enkele tienduizenden inwoners, waarna ze soms worden 'bevorderd' tot stad (officieel vanaf 12.000 inwoners kan de stadstatus worden aangevraagd). In het huidige bestuurlijke systeem (inclusief de hervormingen van 2003-2006) is dit type plaats gehandhaafd; zie OKATO. Het aanwijzen van plaatsen voor de status en het afnemen van de status is tegenwoordig de verantwoordelijkheid van de deelgebieden van Rusland.
Op 1 januari 2006 waren er in Rusland 1359 nederzettingen met stedelijk karakter, waarvan de grootste Gorjatsjevodski (kraj Stavropol) was met 35.500 inwoners. De 104 kleinste hiervan hadden toen minder dan 1000 inwoners en 11 hadden zelfs minder dan 100 inwoners.
Sovjet-Unie
Het systeem werd ontwikkeld tijdens de Sovjet-Unie, toen dergelijke plaatsen arbeidersnederzettingen (Russisch: Рабочий посёлок, rabotsji posolok) werden genoemd. Een dergelijke plaats was vaak gericht op slechts 1 industriële activiteit. Het systeem was wijdverbreid in de Russische SFSR en de Oekraïense SSR, maar werd ook toegepast in andere delen van de Sovjet-Unie. Ook werd het systeem van 1954 tot 1972 in Polen toegepast. Dergelijke plaatsen in Polen werden later allemaal omgezet naar dorpen of steden.
Soorten stedelijke nederzettingen
De Grote Sovjetencyclopedie maakte onderscheid naar drie typen:
- arbeidersnederzetting: plaatsen met fabrieken, mijnbouw, elektriciteitscentrales, constructiefabrieken e.d. met minimaal 3000 inwoners;
- kuuroord: plaatsen met grote sanatoria of andersoortige gezondheidsvoorzieningen, waarin minimaal 50% van de bevolking werkzaam moest zijn;
- datsja-nederzetting: plaatsen waar de nadruk lag op zomer- en winter-recreatieactiviteiten, waarbij de landbouwactiviteiten niet meer dan 25% van het totaal mochten bedragen.
De Opperste Sovjet van de Oekraïense SSR gaf in 1981 de volgende criteria:
- plaatsen met meer dan 2000 inwoners, waarvan meer dan ⅔ van de bevolking arbeider, werknemer of familie daarvan is
- met industriële bedrijven, gebouwen en een spoorverbinding
of:
- plaatsen met middelbare scholen en instituties voor hoger onderwijs of onderzoeksinstellingen
- sanatoria of ziekenhuizen
Maar op de regels van het minimumaantal inwoners werden soms uitzonderingen gemaakt als een plaats economisch of sociaal potentieel had. In dat geval kon de plaats de status verkrijgen als ze meer dan 500 inwoners had.
Een dergelijke plaats werd bestuurd door een nederzettingsraad (Russisch: поселко́вые сове́ты, poselkóvje sovéti), die gelijkstond aan een selsovjet.
Georgië
Zie Daba voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Dit type nederzetting tussen een dorp en een stad werd ook in de Georgische sovjetrepubliek geïntroduceerd en werd na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in het onafhankelijke Georgië voortgezet, met min of meer dezelfde criteria (zie boven). Een 'nederzetting met een stedelijk karakter' wordt in Georgië een daba genoemd (Georgisch: დაბა).
Oekraïne
Op 28 juli 2023 keurde het Oekraïense parlement een wet goed volgens welke stedelijke nederzettingen werden omgevormd tot steden, selyshcha (grote dorpen) of dorpen, afhankelijk van hun bevolking en dominante type gebouwen.[1]