Vrijheid van kunst

Vrijheid van kunst of kunstvrijheid is een grondrecht in bijvoorbeeld Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland. In Nederland en België is dit recht niet expliciet in de grondwet opgenomen.

Vrijheid van kunst moet niet verward worden met artistieke vrijheid. Vrijheid van kunst is een politiek of maatschappelijk recht, te vergelijken met de vrijheid van meningsuiting: de kunstenaar is tegenover de politiek gevrijwaard van censuur, en is vrij zonder maatschappelijke inmenging kunst voort te brengen naar eigen inzicht. Artistieke vrijheid is het recht van de kunstenaar om zich vrijheden te veroorloven binnen het kunstwerk.

Vooral kunst die wat probeert te zeggen over de samenleving kan, met name in tijden van politieke polarisatie, reacties oproepen uit de samenleving. Als de kunstinstelling of de kunstenaar hierbij onder druk worden gezet, kan de vrijheid van kunst onder druk komen te staan. Het gaat daarbij om pogingen een kunstenaar of kunstinstelling te verhinderen een kunstuiting te vervaardigen of te presenteren, omdat die uiting niet in lijn is met de mening, het geloof of de normen van degene die ertegen in het geweer komt.^[1]

De bescherming van de vrijheid van kunst wordt niet via een expliciete bepaling in de Nederlandse Grondwet beschermd. Daarbij accepteert de Nederlandse rechtspraak de kunstexceptie op zich niet, juridisch kunstexceptie als zelfstandige rechtvaardigingsgrond genoemd. Daarbij volgt uit jurisprudentie uit 1988, dat Artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens de strafrechtelijke vervolging van kunstenaars niet verbiedt, wanneer enkel door middel van een kunststuk een strafbaar feit is begaan.^[2]

Wel is er een niet-juridische leidraad. In het jaar 1862 sprak de minister van Binnenlandse Zaken, Johan Rudolph Thorbecke, de woorden: De Regeering is geen oordeelaar van wetenschap en kunst. Deze uitspraak staat sindsdien bekend als het Thorbecke-adagium. Het adagium houdt in dat de overheid zich in principe niet mag bemoeien met de inhoud van kunst en wetenschap.^[1]

In 2026 concludeerde de Nederlandse Raad voor Cultuur dat de in de praktijk ervaren druk op de vrijheid van kunst in Nederland toeneemt.^[1]

Ook in de Belgische Grondwet is geen bepaling opgenomen die een speciale bescherming biedt aan de vrijheid van kunst. Wel is het hier grondwettelijk geregeld dat een ruime interpretatie van de kunstexceptie is aanvaard. Jurisprudentie hieromtrent is schaars, hoewel het Hof van Cassatie in een zaak uit 1931 wel als regel verwoordde, dat kunstwerken mogen worden vervaardigd die de eerbaarheid aantasten. Belangrijk hierin is wat de kunstenaar met zijn expressie heeft bedoeld, op welke manier het kunstwerk publiekelijk is gemaakt en wat de doelgroep is.^[2]

In Duitsland is de vrijheid van kunst opgenomen in artikel 5 lid 3 van de Grondwet voor de Bondsrepubliek Duitsland. Dit recht is opgenomen in hetzelfde artikel dat ook andere vrijheden als de vrijheid van meningsuiting, de persvrijheid en de vrijheid van onderwijs beschermt.^[3]

In de Zwitserse grondwet wordt de vrijheid van kunst beschermd in artikel 21 en in de Oostenrijkse grondwet in artikel 17.^[4]

Ten tijde van zowel nazi-Duitsland en als de Duitse Democratische Republiek werd de vrijheid van kunst sterk ingeperkt.

Op 9 september 2010 ontving de Deense cartoonist Kurt Westergaard een internationale prijs van de Duitse bondskanselier Angela Merkel die ze motiveerde met het eerste lid van het Duitse grondwetsartikel.^[5]