Viktor Hambartsoemian

Viktor Hambartsoemian
Persoonlijke gegevens
Titelatuur/graad	doctor in de Natuurkunde en Wiskunde
Geboortedatum	5 september 1908 (Juliaans)
Geboorteplaats	Tbilisi
Overlijdensdatum	12 augustus 1996
Overlijdensplaats	Byurakan
Beroep	astrofysicus,[1][2] politicus, astronoom,[3] wetenschapper[4]
Politieke partij	Communistische Partij van de Sovjet-Unie[1]
Lid van	Royal Society, Duitse Academie van Wetenschappen in Berlijn, Duitse Academie der Wetenschappen Leopoldina, Russische Academie van Wetenschappen, Russische Academie van Wetenschappen, Bulgaarse Academie van Wetenschappen, Hongaarse Academie van Wetenschappen, American Academy of Arts and Sciences,[5] Franse Academie van Wetenschappen, Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Indian National Science Academy, Amerikaanse Nationale Wetenschapsacademie,[6] Armeense Nationale Academie van Wetenschappen,[7] Internationale Astronomische Unie, Accademia Nazionale dei Lincei
Academische achtergrond
Alma mater	Rossiyskiy gosoedarstvenniy pedagogitsjeskiy oeniversitet im. A. I. Gertsena (1924; 1925),[8] Faculty of Physics and Mathematics of the Saint Petersburg University (1925; 1928),[8] Pulkovo Observatorium (1928; 1931)[8]
Promotor(s)	Aristarkh Belopolsky
Wetenschappelijk werk
Vakgebied(en)	astrofysica, astronomie
Prijzen en erkenningen	Orde van de Rode Vlag van de Arbeid (21 februari 1944), Leninorde (10 juni 1945), Stalin Prize, 2nd degree (1946), Staatsprijs van de Sovjet-Unie (1946), State Stalin Prize, 1st degree (1950), Staatsprijs van de Sovjet-Unie (1950), Orde van de Rode Vlag van de Arbeid (19 september 1953), Jules Janssensprijs (1956), Janssenmedaille (1956), Leninorde (17 september 1958), Gouden medaille van de Royal Astronomical Society (1960), Medal "For Labour Valour" (26 september 1960), Bruce-medaille (1960),[9] eredoctoraat van de Universiteit van Parijs (1965),[10][11][12] Leninorde (17 september 1968), "Hammer and Sickle" gold medal (17 september 1968), Buitenlands lid van de Royal Society (24 april 1969),[13] Gouden Lomonosov-medaille (1971),[14] Helmholtz-medaille (1971), Commander of the Cross of the Order of Merit of the Republic of Poland (1973), Cothenius-medaille (1974), Leninorde (1974), Leninorde (15 september 1978), "Hammer and Sickle" gold medal (15 september 1978), Orde van de Oktoberrevolutie (16 september 1983), Ereteken van de Sovjet-Unie (23 december 1988), Armenian SSR State Prize (1988), National Hero of Armenia (11 oktober 1994), Staatsprijs van de Russische Federatie (1995), honorary citizen of Yerevan, Deserved scientist of ArmSSR, Lid van de American Academy of Arts and Sciences, Orde van de Vlag van de Volksrepubliek Hongarije, Orde van Cyrillus en Methodius, Orde van Verdienste van de Republiek Polen, Honored Scientist of Armenia, Stalinprijs
Website

Viktor Amazaspovich Hambartsoemian (Armeens: Վիկտոր Համբարձումյան, Russisch: Виктор Амазаспович Амбарцумян, vandaar in het Westen ook bekend als Viktor Ambartsumian) (Tbilisi, 18 september 1908 - Bjoerakan nabij Jerevan, 12 augustus 1996) was een Armeense wetenschapper, hoogleraar in de astrofysica.

Hambartsoemian begon zijn studie astronomie in 1928 onder astronoom A.A. Belopolski aan de Universiteit van Leningrad (nu Sint-Petersburg) en vervolgde die in de jaren 1928-1931 aan de naburige sterrenwacht te Pulkovo. Hij werd in 1931 docent en in 1934 hoogleraar aan de Universiteit van Leningrad, een functie die hij bekleedde tot 1946.

Hambartsoemian zou zijn loopbaan daarna voornamelijk vervolgen in Armenië, waarbij hij nauwe wetenschappelijke en politieke betrekkingen bleef onderhouden met de rest van de Sovjet-Unie. Al in 1944 was hij directeur geworden van de sterrenwacht van de Universiteit van Jerevan, waar hij plannen ontwierp voor een moderne sterrenwacht in Byurakan (op de helling van de Aragats, waarvan hij later tevens de oprichter werd. In 1946 werd Hambartsoemian hiervan directeur en in 1947 volgde zijn benoeming tot hoogleraar in de astrofysica aan de Universiteit van Jerevan; in 1953 werd hij benoemd tot lid van de Academie van Wetenschappen van de Sovjet-Unie te Moskou, na al eerder lid en vervolgens president te zijn geworden van de Academie van Wetenschappen van Armenië. In 1961 werd hij lid van het Presidium van de Academie van Moskou; daarnaast speelde hij een belangrijke rol in het wetenschapsbeleid en de buitenlandse wetenschappelijke betrekkingen van de Sovjet-Unie.

Hambartsoemians vroegste werk, deels in samenwerking met de Sovjet-astronoom N.A. Kosirev, had betrekking op de zonnefysica, in het bijzonder de zonneatmosfeer, de zonnevlekken en de theorie van het stralingstransport. Voortbouwend op werk van de Nederlander Herman Zanstra breidde hij dit uit naar de studie van het stralingsveld in de zogenaamde planetaire nevels (gasvormige omhulsels die door sterren in een zeker stadium van hun evolutie worden weggeblazen) en naar de studie van de zogenaamde Wolf Rayet sterren, eveneens objecten, waarvan het spectrum gekenmerkt wordt door interactie tussen de ster en het omringende gas. Een ander uitvloeisel van dit werk was de schatting van Hambartsoemian, ook weer in samenwerking met Kosirev, van de massa van de door "gewone" novae bij hun uitbarsting uitgestoten schillen. Zij concludeerden dat deze slechts een geringe fractie van de orde van een honderdduizendste is van de massa van de ster, en deze uitbarstingen geen catastrofale, maar integendeel zich herhalende oppervlakte verschijnselen zijn.

In 1939 verscheen het leerboek van Hambartsoemian over theoretische astrofysica, in 1952 werd hij hoofdredacteur en medeauteur van het standaardwerk Theoretical Astrophysics, dat ook buiten de Sovjet-Unie veel lezers trok. Aan het einde van de jaren dertig had Hambartsoemian zijn aandacht verlegd naar de problematiek van de sterevolutie en richtte hij zich op de nog fundamentelere vraag naar het vormingsproces van de sterren. Zijn werk spitste zich daarna toe op de oorsprong en evolutie van kleine clusters van sterren. Een van de conclusies van zijn onderzoek was dat sterassociaties en daarmee de samenstellende sterren, van naar astronomische maatstaven heel recente oorsprong moeten zijn. De direct daaruit voortvloeiende gevolgtrekking was, dat ook nu het vormingsproces van sterren in het Melkwegstelsel nog voortgang moet vinden.

In de buitenlandse relaties van de Sovjet-wetenschap, en in het bijzonder in de internationale sterrenkundige betrekkingen, speelde Hambartsoemian een vooraanstaande rol. Tijdens het eerste naoorlogse congres van de Internationale Astronomische Unie (IAU), in 1948, werd hij gekozen als een van de vicepresidenten van het nieuw gevormde Executive Committee. Hij vervulde deze functie tot 1955. In 1961 werd hij gekozen tot president van de IAU; gedurende de periode 1968-1972 was hij president van de International Council of Scientific Unions (ICSU). Hambartsoemian was lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (1970). In 1960 ontving hij twee onderscheidingen op sterrenkundig gebied, namelijk de Gouden medaille van de Royal Astronomical Society te Londen en de gouden Bruce Medal, toegekend door de Astronomical Society of the Pacific. In 1971 verkreeg hij de Helmholtz Medaille van de (Oost-)Duitse Academie van Wetenschappen te Berlijn, in datzelfde jaar kreeg hij de Gouden Lomonosov-medaille van de toenmalige Academie van Wetenschappen van de USSR.

Hambartsoemian speelde een vooraanstaande en politiek invloedrijke rol in de Sovjet-wetenschap. In het jaar 1950 werd hij gedeputeerde vanwege de Armeense Republiek in de Opperste Sovjet na intussen te zijn onderscheiden met een benoeming in de Orde van Lenin, met de Rode Banier van de Arbeid en hem de Stalinprijs was toegekend.

• 1960 Bruce Medalist

Zie de categorie Viktor Hambardzumyan van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

1. 1 2 Armeense encyclopedie.
2. ↑ Armenian Concise Encyclopedia.
3. ↑ Nationaal Normbestand van Tsjechië; geraadpleegd op: 7 juli 2023; NKC-identificatiecode: jn20000600183.
4. ↑ Biographical Dictionary of Georgia; geraadpleegd op: 21 maart 2018; Biographical Dictionary of Georgia-identificatiecode: 00006899.
5. ↑ Viktor Amazaspovich Ambartsumian | American Academy of Arts and Sciences. Geraadpleegd op 21 november 2025.
6. ↑ V. Ambartsumian – NAS. Geraadpleegd op 21 november 2025.
7. ↑ National Academy of Sciences of the Republic of Armenia. Geraadpleegd op 21 november 2025.
8. 1 2 3 MacTutor History of Mathematics archive.
9. ↑ https://phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/viktor-ambartsumian.
10. ↑ "Une lettre de M. Ambartsoumian"; Le Monde; pagina('s): 8; datum van uitgave: 9 april 1979.
11. ↑ https://ambartsumian.sci.am/membership/other.php.
12. ↑ https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/jo/id/JORFCONT000000018835.
13. ↑ Complete List of Royal Society Fellows 1660-2007; pagina('s): 10.
14. ↑ http://www.ras.ru/win/db/award_dsc.asp?P=id-1.ln-ru.