Eigenrichting

Eigenrichting, het recht in eigen handen nemen, of vigilantisme (vigilante, Spaans en Portugees) is het eigenmachtig vereffenen van een geschil, buiten de overheid om. Dit gebeurt zonder dat er een (straf)rechtelijke procedure over de kwestie is gevoerd, en zonder dat de persoon of groep bevoegd is zulke maatregelen te nemen.

Van het begrip bestaan uiteenlopende definities, die een smal of breed palet aan maatschappelijke verschijnselen kunnen omvatten.^[1]

Van eigenrichting moeten vormen van 'eigenhandig handelen' worden onderscheiden die onder omstandigheden wel zijn toegestaan, zoals bij noodweer (zelfverdediging) in een noodtoestand, of verweer (vergelijk burgerarrest) tegen schendingen van de rechtsorde.

Iemand die zich bedient van eigenrichting negeert het rechtssysteem van een land, en neemt het recht in eigen hand. Een dergelijke "eigenrechter" treedt eigenhandig op als tegelijk rechter en uitvoerder (van het 'vonnis'), en schendt hiermee het geweldsmonopolie dat in een democratische rechtstaat wettelijk bij de overheid ligt. Max Weber benoemde, in zijn boek Politik als Beruf, het geweldsmonopolie als een van de wezenskenmerken van de soevereine staat.

Eigenrichting kan worden bezien in de context van het civielrecht, het bestuursrecht of het strafrecht, met eigenrichting als respectievelijk "eigenstandige strafexecutie", "rechtshandhaving" of "normstelling". Het verschilt per land of eigenrichting al of niet strafbaar is gesteld of voor onrechtmatig wordt gehouden.^[2] Eigenrichting wordt in een rechtsstaat als onwenselijk beschouwd, het is in België en Nederland onrechtmatig en onder omstandigheden strafbaar. In veel landen geldt eigenrichting als een misdaad. Veelal worden bij eigenrichting strafbare handelingen gepleegd zoals bedreiging, mishandeling, diefstal, doodslag, huisvredebreuk en wederrechtelijke vrijheidsberoving. Deze feiten kunnen individueel gepleegd worden, maar ook collectief, in een volksgericht of een lynchpartij.

De motivatie kan zijn dat het lokale rechtssysteem niet goed genoeg of te laks wordt bevonden. Een andere reden kan een persoonlijke ervaring zijn. Sommige vigilantes keren zich specifiek tegen bepaalde overheidsinstellingen.

Eigenrichting vindt vaak plaats als de werking van het recht als onbevredigend wordt ervaren of de overheid faalt bij het handhaven van de rechtsstaat, en het daarbinnen beschermen van (de rechten van) haar burgers. Dit kan ertoe leiden dat de burger zich onheus bejegend voelt en eigenhandig verhaal gaat halen. Soms kan dit, met andere factoren, leiden tot het ontstaan van querulantenwaan.

Soms kan een overheid daadwerkelijk haar burgers niet afdoende beschermen, vanwege onvoldoende mankracht, corruptie, een burgeroorlog, desinteresse of zelfs opzettelijk een regio laten verloederen, of vanwege anarchie of desintegratie van het overheidsapparaat. Burgers kunnen zich dan aaneensluiten tot burgerwachten of vigilantes, en in een later stadium zelfs een parallelle rechtspraak en een ondergrondse overheid opzetten. Voorbeelden zijn de Kosovaarse UCK en de Somalische Unie van Islamitische Rechtbanken.

Ook een intens beleefde religieuze rechtzinnigheid kan leiden tot vigilantisme en volksgerichten. In India is het doden van dieren, en met name van runderen, reeds eeuwenlang een onderwerp van discussie, wat soms leidt tot spanningen tussen bevolkingsgroepen met verschillende geloofsopvattingen. De meeste staten van India hebben wetten tegen het slachten van de dieren, en in de deelstaat Uttar Pradesh worden personen die worden beschuldigd van het doden van een dier, en met name van het eten van vlees, het doelwit van vergeldingsacties van religieuze vigilantes.

Door emigratie worden normen en waarden die in het ene land legaal zijn of gebruikelijk en (oogluikend) worden toegestaan, meegenomen naar landen waar het niet is toegestaan, een voorbeeld is het kauwen van qat-bladeren.

De wettelijk toegestane manier in België en Nederland van het oplossen van geschillen, of het bepalen van de strafbaarheid van een vermeende overtreding of misdaad, is het starten van een rechtszaak via een dagvaarding, of het voeren een procedure tot aan de beschikking, beslissing of vonnis door een rechter. Als vervolgens een beschikking, beslissing of vonnis in kracht van gewijsde is gegaan of "uitvoerbaar bij voorraad" is verklaard, wordt deze door een gerechtsdeurwaarder ten uitvoer gebracht. In het geval van een strafzaak gebeurt dit door het Openbaar Ministerie.^[3][4]

In de civiele rechtssfeer is sprake van eigenrichting wanneer men eigenhandig een vermeende onjuiste privaatrechtelijke toestand 'corrigeert', zoals het innen van een vordering door een knokploeg naar iemand te sturen waarvan men meent dat deze geld schuldig is, of hem op te lichten voor eenzelfde bedrag. Of een verhuurder laat het slot verwisselen van een woning omdat hij meent dat de huurder er uit moet.

Het kan ook om zelf bedachte en uitgevoerde maatregelen gaan in de zin van vergelding voor iets dat door de eigenrichter als misdaad of overtreding van de (eigen) regels wordt gezien, zoals mishandeling, opsluiting en soms moord. Voorbeelden daarvan in het publieke leven zijn het mishandelen, martelen en vermoorden (lynchen) van Afro-Amerikaanse burgers door de Klu-Klux Klan in de Verenigde Staten; het verkrachten van vrouwen van een vijand of tegenstander in gewelddadige conflicten of de bestorming van een parlementsgebouw om uitvoer van een democratische handeling te blokkeren.^[5][6][7][8] In de familiesfeer zijn voorbeelden dat een man zijn vrouwelijke partner mishandelt omdat ze hem niet trouw zou zijn, dat de zonen in een familie een dochter verminken of doden omdat ze zich niet aan familieregels zou hebben gehouden, door hen eerwraak genoemd, of dat de vader de (vermeende) verkrachter van zijn dochter doodschiet.^[9]

Eigenrichting kan de daad van een individu zijn, bijvoorbeeld bij het oneigenlijk innen van civiele vorderingen. Ook een groep kan tot eigenrichting overgaan, door een heksenjacht op vermeende misdadigers te ontketenen als vermeende pedoseksuelen, terroristen en in tijd van oorlog landverraders.

Mensen van wie vermoed wordt dat ze hun straf ontlopen, zijn soms doelwit van vigilantisme.^[10] Ook personen en organisaties betrokken bij illegale activiteiten kunnen doelwit zijn.

Bij een vigilantische groep is soms de gehele overheid van een land doelwit. Het gedrag van dergelijke burgerwachten varieert van een verbale confrontatie om het doelwit te intimideren of angst aan te jagen, tot soms lichamelijk geweld.

Eigenrichting kan ook het gevolg zijn van religieuze of politieke leiders die menigten hiertoe ophitsen, om zo de gemeenschap voor eigen gewin te beheersen en hun eigen macht te laten zien.^[11]

Onder het feodale stelsel bestonden regionaal regels over eigenrichting.^[14] In het Napoleontische recht werd een verbod op eigenrichting ingevoerd, met specifieke uitzondering waar eigenrichting geoorloofd is. Dit wordt nu nog gehandhaafd in het Franse en Belgische privaatrecht. Het werd ook zo ingevoerd in Nederland, maar daar werd de wet later gewijzigd. In bijvoorbeeld Duitsland is er dan weer, naast specifieke uitzonderingen, ook een algemeen principe van geoorloofde eigenrichting.

In veel legendes en volksverhalen komen eigenrechters en burgerwachten voor. Hierin spelen ze vaak een romantisch geïdealiseerde heldenrol. Een bekend voorbeeld hiervan is Robin Hood.^[19]

In populaire media zoals films, boeken en televisieseries, veelal uit Amerika afkomstig, komen ook vigilantes voor, zoals ze ook in het Engels worden genoemd. Voorbeelden zijn Death Wish, The A-Team en V for Vendetta. In strips hebben deze vigilantes vaak de rol van superhelden. Batman, Punisher en Daredevil zijn voorbeelden. Feitelijk is elke superheld die niet rechtstreeks voor de politie of een andere overheidsinstelling werkt een vigilante.

• Burgerarrest en eigenhandig optreden. Openbaar Ministerie. Gearchiveerd op 10 april 2014.

• Denkers, F.A.C.M. (1985): Oog om oog, tand om tand en andere normen voor eigenrichting, Vermande