Tuig van de richel (uitdrukking)

Tuig van de richel is een vaste uitdrukking in het Nederlands die in de negentiende eeuw is ontstaan. De betekenis is "slecht volk".^[1]

De uitdrukking kent verschillende varianten: vee van de richtel, tuig van de richel en volk van de richel.^[2]

Ook bestaan de varianten vee van Laban^[3] en tuig van Laban, naar de bijbelse figuur Laban,^[2] die aan Jacob - na 7 jaar werken - in plaats van zijn mooie dochter Rachel, zijn minder knappe dochter Lea tot vrouw gaf.

Het woord tuig had oorspronkelijk een neutrale betekenis, die nog steeds bestaat in samenstellingen als rijtuig en werktuig en in woorden als tuigage. Vanaf het begin van de achttiende eeuw kreeg het daarnaast de negatieve betekenis ‘slechte mensen’.^[1]

Er zijn verschillende theorieën waar de toevoeging van de richel vandaan gekomen zou zijn:

• Het zou verwijzen naar een constructie in een koeistal, richel genoemd. Het vee stond er met de achterpoten op, zodat de uitwerpselen daarop terecht kwamen. Een oudere variant van de uitdrukking is dan ook vee van de richel. Het woord vee was al langer een scheldwoord.^[1]
• Het zou verwijzen naar de richel, de aanduiding voor de goedkoopste plaatsen in een theater, als onderdeel van de eufemistische engelenbak.^[4] In zijn boek Toen ik nog jong was (1901) van Justus van Maurik staat: “De Richel was een smal bankje, achter tegen den schuinen wand van de kap aangebracht. Men kon daar zoowat zitten, maar niets zien van ’t geen op het tooneel gebeurde; daarom moesten zij, die daar plaatsen hadden, gedurende de voorstelling staan, of leunen op de ruggen van de menschen, vóór hen. Nu nóg noemt men in Amsterdam het minste soort menschen: ’t Vee van den Richel.”^[1]
• De richel zou ook een aanduiding zijn voor een houten bankje in het armenhuis.^[2]

Een andere opgevoerde verklaring, die onjuist is, is dat richel zou verwijzen naar De Richel, een zandplaat in de Waddenzee, waar in de VOC-tijd schepen voor anker lagen om het scheepstuig te herstellen. Deze verklaring klopt ten eerste niet omdat de zandplaat in de voornoemde periode nog niet bestond,^[5] en ten tweede omdat de uitdrukking tuig van de richel zelf pas na de VOC-tijd ontstond.

Termen met een soortgelijke betekenis zijn:

• canaille
• falderappes
• gajes
• gepeupel
• geboefte
• gespuis
• geteisem
• heffe des volks
• janhagel
• rapaille / rapalje
• schoelie / schoelje
• schorem
• schorriemorrie
• uitschot
• uitvaagsel

Sommige hiervan (zoals schorriemorrie) kunnen ook worden gebruikt voor één enkele persoon.

• Herman Brood (1946-2001) maakte een zeefdruk met de titel Tuig van de richel.^[6]
• Danny de Munk maakte in 2013 een single met de song Tuig van de richel, die beschrijft hoe iemand door de liefde van tuig veranderde in een trouwe partner.
• De uitdrukking komt ook voor in de tekst van Die laaielichter, een nummer van Gerard Cox uit 1986.^[7]
• Ook Lil' Kleine maakte een song met deze titel,^[8] met de openingstekst "Roken, drinken, vechten, stelen. Het kan me allemaal geen ene kankermoer schelen."^[9]
• In 2016 gebruikte VVD-politicus Mark Rutte de aanduiding richting treitervloggers.^[10]
• PVV-politicus Geert Wilders gebruikte in juni 2021 de zegswijze als scheldwoord voor Nederlandse journalisten.^[5] Bij een kamerdebat in 2023 wilde hij dit niet terugnemen.^[11] Eerder, in 2017, gebruikte hij de term tuig richting journalisten van RTL Nieuws.^[12]
• Joep Dohmen publiceerde in 2025 zijn boek Tuig van de richel.^[13] Ook Antoon Engelbertink publiceerde een misdaadboek met deze titel, in 2015.