Tolbor

Tolbor-16 Tulber
Situering
Land	Mongolië
Locatie	Ajmag Bulgan
Coördinaten	49° 18′ NB, 102° 42′ OL
Informatie
Datering	42.500/45.600 BP
Periode	Laatpaleolithicum
Vondstjaar	2010
Portaal    Archeologie

Tolbor (Mongools: Их-Тулбэрийн-Гол, Ih-Tulberijn-Gol, ook geschreven als Tulber, Russisch: Тулбэр) is de naam van een groep archeologische vindplaatsen in de vallei van de rivier de Tolbor (Tulber), een zijrivier van de Selenga in het Hangajgebergte in de provincie Bulgan, Mongolië. De site Tolbor-16, ontdekt in 2010, kreeg bijzondere aandacht van experts. Er werden stenen werktuigen gevonden die bijna 45.000 jaar oud waren. Volgens een in 2019 gepubliceerde studie werden ze beschouwd als het oudste bewijs voor de aanwezigheid van anatomisch moderne mensen (Homo sapiens) in deze regio, en zijn ze ongeveer 10.000 jaar ouder dan de Salhit-schedel, het oudste bekende fossiel van Homo sapiens uit Mongolië. De vondsten van stenen werktuigen worden ook beschouwd als bewijs dat Azië door de uit Afrika afkomstige anatomisch moderne mens niet alleen via zuidelijke routes, maar ook via noordelijke routes werd bevolkt.

Opgravingen op de site Tolbor-16 duurden van 2011 tot 2016. De site ligt op een hoogte van 1.169 meter in het noorden van het Hangajgebergte, aan de westelijke rand van de Tolborvallei, ongeveer 13 kilometer van de samenvloeiing van de Tolbor en de Selenga. In totaal werden zes horizonten geïdentificeerd, waarvan de oudste met behulp van thermoluminescentiedatering werd gedateerd op tussen 42.500 en 45.600 BP. Er werden 826 stenen artefacten geborgen, waaronder 91 langwerpige, geretoucheerde klingen die vergelijkbaar zijn met die gevonden op sites in Siberië en noordwest-China. Deze vondsten zijn ongeveer even oud als het dijbeen van Oest-Isjim uit West-Siberië.

Omdat Tolbor-16 zich op een relatief lage bergpas bevindt die Siberië met Noord-Mongolië verbindt, werd al na een eerste onderzoek in 2014 vermoed dat dit mogelijk geïnterpreteerd kon worden als bewijs voor een migratieroute van Homo sapiens van zuidwest naar noordoost (Selenga-corridorhypothese). Tegelijkertijd werd de ontdekking gemeld van twee kralen gemaakt van struisvogeleieren.

De vindplaats Tolbor-21 bevindt zich op een hoogte van 1.089 meter in het open veld aan de westkant van de rivier, ongeveer 12 kilometer ten zuiden van de samenvloeiing van de Tolbor en de Selenga. De vindplaats wordt sinds 2015 onderzocht; de oudste lagen zijn ongeveer 47.000 tot 40.000 jaar oud (cal. BP). In 2023 meldde het tijdschrift Scientific Reports dat een team onder leiding van de Franse archeologe Solange Rigaud een "driedimensionale fallische hanger" had gevonden op de site Tolbor-21, die ongeveer 42.000 jaar oud was. Als de datering en interpretatie van de vondst correct zijn, stelt het onderzoeksteam dat het de vroegst bekende weergave van een mannelijk geslachtsorgaan zou zijn.

De vondst werd ontdekt op 28 juli 2016 en moest vervolgens zorgvuldig worden ontdaan van aanhechtend sediment. De hanger is 43,4 mm lang, 21,4 mm breed en 13,9 mm dik en heeft een platte en een bolle zijde. De platte en bolle zijden van de hanger worden in het midden doorsneden door een dwarsgroef van twee mm breed en 0,6 mm diep. Aan het afgeronde uiteinde van het object is nog een kleinere inkeping van 0,8 mm breed en 0,8 mm diep te zien. Verder bevinden zich aan het andere uiteinde verschillende kleine, parallelle groeven en aan de platte zijde een glad oppervlak. Samenvattend stelt de studie: "De algemene vorm, de groef en de korte insnijding aan één uiteinde van de hanger behoren tot de meest opvallende kenmerken die worden gebruikt om fallische representaties in verschillende regionale en temporele contexten te identificeren."

In 2020 werd in een onderzoeksrapport melding gemaakt van de ontdekking van stenen werktuigen op Tolbor-21.