Struikeldrempel

Struipeldrempels in Weingarten

Een struikeldrempel, stolperdrempel of in het Duits Stolperschwelle is een herdenkingssteen om groepen mensen, veelal Joden, te herdenken die slachtoffer zijn geworden van de nazi's voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog.

De Duitse kunstenaar Gunter Demnig is de ontwerper van de struikeldrempels, die evenals de door hem ontworpen Stolpersteine horizontaal in de bestrating worden aangebracht. De bedoeling is om niet letterlijk te struikelen, maar wel om stil te staan bij het gebeurde op de plaats waar de struikeldrempel ligt.

Gunter Demnig bezig met het aanbrengen van een struikeldrempel

De drempels hebben meestal een afmeting van 100 bij 10 cm en hebben aan de bovenkant een laag messing, waarin een inscriptie is aangebracht, die bestaat uit meerdere regels tekst. Terwijl met Stolpersteine individuele slachtoffers herdacht worden, besteedt Demnig met de drempels aandacht aan complete groepen van slachtoffers. Zo plaatste hij op het hoofdstation van Stralsund een struikeldrempel ter nagedachtenis aan de 1160 psychiatrische patiënten die hier in december 1939 werden weggevoerd en slachtoffer werden van Aktion T4. Action T4 was het eugenetische programma van nazi-Duitsland. Het programma was bedoeld om de "genetische zuiverheid" van het Germaanse volk te behouden, door het systematisch vermoorden van mensen die misvormd of gehandicapt waren of die leden aan een psychiatrische ziekte. De patiënten uit Stralsund werden vermoord en bergaven in de uitgestrekte bossen bij Wielka Piaśnica. Dat lag in het door Duitsland bezette Polen.

Struikeldrempels in Nederland

De eerste struikeldrempel in Nederland werd op 30 oktober 2015 door Demnig gelegd bij het adres Folkingestraat 34 in Groningen. Hij was bedoeld voor alle Joden die daar woonden, waaronder de families Van Gelder.[1] De tekst luidt: "Wij zullen jullie nooit vergeten / Zie onze tranen voor alle Joden / Op deze plek voor de families Van Gelder / die vervolgd werden en uit Nederland weggevoerd en vermoord zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940-1945)".[2] Initiatiefnemer Johan van Gelder schreef er ook een boek over, met de titel De Struikeldrempel. Het acroniem onder de kaars, ת.נ.צ.ב.ה (T.N.Z.B.H.) wordt vaak op grafstenen aangebracht. Het is een afkorting voor תהי נגשו צרורה בצרור החיים, moge zijn/haar ziel gebundeld worden in de bundel van het eeuwige leven, een citaat uit I Samuel 25:29.[3] Dit is een zegening voor overleden personen.

Op 11 mei 2018 werd in 's-Hertogenbosch bij de L.W. Beekmanschool aan de Van der Does de Willeboissingel 14 een struikeldrempel gelegd. De tekst luidt: "Ter herinnering aan de Joodse kinderen die in juli 1942 tijdens de Duitse bezetting zijn weggevoerd van de Nutsschool en vermoord in naziconcentratiekampen".[4] De Joodse kinderen mochten vanaf september 1941 niet meer naar de L.W. Beekmanschool. Zij moesten vanaf dat moment naar de speciale Joodse school in de Prins Bernardstraat, waarvan ze zijn gedeporteerd.[5] Het is niet bekend hoeveel kinderen werden weggevoerd; het waren er in elk geval 39.[6]

Werkkampen

In de nacht van 2 op 3 oktober 1942 werden op 42 plaatsen in Nederland werkkampen waar Joden dwangarbeid verrichtten ontruimd door de nazi's. Op drie van deze plekken zijn struikdrempels gelegd.

Dat gebeurde in Collendoorn, waar circa 150 Joodse mannen gedwongen werden van het werkkamp Kamp Molenstoot naar station Hardenberg te lopen. Daar werden ze op de trein gezet naar Westerbork met de smoes dat ze daar herenigd zouden worden met hun familieleden. Vanuit Westerbork volgde de "gebruikelijke" deportatie. De meeste mannen overleefden de Holocaust niet.[7] In 2022 werd ter nagedachtenis aan de Luggersweg in Collendoorn een struikeldrempel gelegd.[8] De tekst luidt: "Joods Werkkamp Molengoot Collendoorn / Hier verrichtten circa 200 Joodse mannen dwangarbeid / van april 1942 tot 3 oktober 1942 / Zij werden gedeporteerd naar Westerbork / Slechts weinigen overleefden de concentratiekampen".

Op 27 januari 2023 is voor de ingang van Kasteel De Vanenburg, Vanenburgerallee 13 in Putten, een struikeldrempel gelegd ter nagedachtenis aan de 125 Joodse mannen die hier waren geïnterneerd en die ook dwangarbeid moesten verrichten. Dit betrof de periode tussen april 1942 en 2 oktober 1942. De mannen werden op 2 oktober 1942 overgebracht naar Westerbork en vanuit daar gedeporteerd naar de vernietigingskampen in Oost-Europa.[9] De tekst luidt: "April 1942 – 2 oktober 1942 // Werkkamp De Vanenburg // 125 Joodse mannen werden hier geïnterneerd voor dwangarbeid // Van hier gedeporteerd / geïnterneerd in Westerbork / gedeporteerd richting Oost-Europa naar de vernietigingskampen / Slechts één man overleefde."

Op 3 oktober 2023 werd in Rouveen, bij het voormalige Kamp Conrad, een struikeldrempel geplaatst. De drempel herdenkt de deportatie in de nacht van 2 op 3 oktober 1943. Toen werd het werkkamp ontruimd en de kampbewoners werden vervoerd naar Westerbork en daarna richting de concentratie- en vernietingskampen. De bewoners moesten circa 8 km lopen naar station Meppel. De nazi's kozen deze datum opzettelijk, want het was sjabbat en tevens de feestdag Simchat Tora (vreugde van de wet).[10] De tekst op de drempel luidt: "Wij herdenken jullie", in het Nederlands en in het Hebreeuws. Links en rechts van de tekst staat een davidsster.

School

Op 1 november 2023 werd de eerste Stolperschwelle in Amsterdam onthuld, bij het Barlaeus gymnasium. De steen werd gelegd ter nagedachtenis aan de vijf docenten die op 1 november 1940 werden ontslagen omdat ze Joods waren. Dertien maanden later mochten 65 Joodse leerlingen niet meer naar de school. De tekst luidt: "Op 1 november 1940 – 5 Joodse docenten ontslagen / Op 1 september 1941 – 65 Joodse leerlingen gedwongen de school te verlaten / Slachtoffers van vervolging, deportatie en moord / Zij blijven in onze gedachten".[11] Onder andere Eli Asser zat op het Barlaeus Gymnasium,[12] maar hij had in 1941 al eindexamen gedaan.

Tramhaltes

In februari 2025 legde Demnig op de tramhalte bij de Hollandse Schouwburg in Amsterdam een struikeldrempel met de tekst: "In 1942 en 1943 zijn vanaf hier tienduizenden mensen met de gemeentetram gedeporteerd omdat ze Joods waren.”[13] Als Joden in Amsterdam bij razzia's werden opgepakt, werden ze vervoerd naar de Hollandsche Schouwburg. Het ging om rond de 46.000 mensen.[14] Vandaar werden zij per tram naar het station gebracht om uit te stappen in Westerbork. Van Westerbork werden ze per trein vervoerd naar de kampen, zoals Sobibór en Auschwitz.

Ook in februari 2025 zijn bij de Amsterdamse tramhaltes Victorieplein en in de Beethovenstraat struikeldrempels gelegd. Vanaf het Victorieplein, voor de Wolkenkrabber, werden op 20 juni 1943 tijdens de laatste grote razzia vijfduizend Joden per tram weggevoerd.[15] De inscriptie op de struikeldrempel bij de Beethovenstraat luidt: "Tussen 1942 en 1944 zijn vanaf hier duizenden mensen met de gemeentetram gedeporteerd omdat ze Joods waren. De meesten zijn in vernietingskampen vermoord."[16] Na de oorlog is uit onderzoek van Guus Luijters en Willy Lindwer voor hun boek De Verdwenen Stad gebleken dat het GVB facturen voor het transport van Joden aan de Duitse bezetter heeft gestuurd. In 2024 besloot het GVB het geld terug te geven aan de Joodse gemeenschap.[13] Geen enkele trambestuurder weigerde om de Joden te vervoeren in de door de nazi's bewaakte trams.[17]

Varianten

Er bestaan monumenten die aangeduid worden met struikeldrempel, maar die niet de vormgeving van Demnig hebben.

In maart 2023 werd een monument geplaatst op de plek van de voormalige synagoge aan de Silvoldseweg in Terborg.[18] Het monument werd struikeldrempel genoemd. Het is een plaquette die op lage paaltjes staat, met foto's van de synagoge.[19] In juni 2023 werd de bovenlaag door vandalen vernield en bekrast. De stichting die het monument plaatste, had nog een reserve-exemplaar.

Ook in Gendringen werd een monument geplaatst bij een voormalige synagoge aan de Kromme Elleboog, dat aangeduid werd met struikeldrempel.[20] Tenslotte werd ook in Varsseveld zo'n monument geplaatst bij de voormalige synagoge.[21]

Struikeldrempels in België

Op 3 februari 2017 werd in België de eerste struikeldrempel gelegd in de Naamsestraat 73, Kessel-Lo, gemeente Leuven, voor het huidige college van den Hogenheuvel. Voorheen was hier het Koninklijk Atheneum Leuven gevesrigd.[22] De tekst op de steen luidt: "Koninklijk Atheneum Leuven / meer dan 50 leerlingen en leerkrachten werden / slachtoffer van het nationaalsocialisme / 48 van hen hebben de periode 1940-1945 niet overleefd".[23]

In april 2024 plaatste Demnig een struikeldrempel in Deurne, om te struikelen over de Joden die in 1942 getransporteerd zijn vanuit de toenmalige bioscoop Cinema Plaza. Op deze plek aan de Gallifortlei stond in 2024 basisschool Sancta Maria.[24] De Joden waren in de nacht van 28 op 29 augustus 1942 - door de Deurnese politie - uit hun huis gehaald en naar de bioscoop gebracht.[25] De tekst luidt: "28 augustus 1942. Hier werden 133 Joodse burgers opgesloten,115 werden geïnterneerd in de Dossinkazerne in Mechelen. 107 werden gedeporteerd en vermoord in Auschwitz en andere kampen." In 2024 lagen er ook al 70 struikelstenen in Deurne.[25]

Struikeldrempel in Luxemburg

Ettelbruck is de enige stad in Luxemburg waar een struikeldrempel collectief aan slachtoffers van de Shoah herinnert. Hij werd op 25 januari 2013 in het voetgangersgebied gelegd, ter herinnering aan de 127 joden uit Ettelbruck die gedeporteerd werden en van wie 105 om het leven kwamen, de meeste van hen in een concentratiekamp. Het opschrift van de struikeldrempel is in het Frans en Duits.

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.