Stjepan Radić
| Stjepan Radić | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
| Algemeen | ||||
| Volledige naam | Stjepan Radić | |||
| Geboortedatum | 11 juni 1871 | |||
| Geboorteplaats | Trebarjevo Desno (toen: Koninkrijk Kroatië-Slavonië, Oostenrijk-Hongarije) | |||
| Overlijdensdatum | 8 augustus 1928 | |||
| Overlijdensplaats | Zagreb (toen: Koninkrijk der Serven, Kroaten en Slovenen) | |||
| Partij | Kroatische Boerenpartij (Hrvatska seljačka stranka, HSS; eerder: HPSS/HRSS) | |||
| ||||
Stjepan Radić (Trebarjevo Desno, 11 juni 1871 – Zagreb, 8 augustus 1928) was een Kroatisch politicus en publicist. Hij richtte in 1904 samen met zijn broer Antun Radić de (Kroatische) Boerenpartij op en was de belangrijkste leider van die partij tot zijn overlijden.[1][2]
Radić verwierf brede bekendheid door zijn pleidooi voor politieke organisatie van het Kroatische platteland en door zijn oppositie tegen centralistische staatsvorming in het Koninkrijk der Serven, Kroaten en Slovenen.[2][3] Op 20 juni 1928 werd hij in de Nationale Vergadering in Belgrado neergeschoten; hij overleed weken later aan zijn verwondingen.[2][4]
Jeugd en opleiding
Radić groeide op in Trebarjevo Desno (bij Sisak). Zijn schoolperiode werd meerdere keren onderbroken door politieke incidenten en maatregelen van de autoriteiten. In de jaren 1890 raakte hij herhaaldelijk in conflict met politie en universiteitsbesturen; onder meer na een openbare actie in Zagreb in 1895 werd hij veroordeeld en opnieuw van studie uitgesloten.[1][5]
Hij vervolgde zijn opleiding in verschillende Europese steden. In Parijs studeerde hij aan de École libre des sciences politiques (later opgegaan in Sciences Po) en rondde daar een opleiding in politieke wetenschappen af, met een eindwerk over Kroatië en de Zuid-Slaven.[5][1] In Praag had hij contact met (en werd hij beïnvloed door) de Tsjechische politieke denker en later president Tomáš Masaryk.[5]
Politieke opvattingen en publicistiek
In zijn vroege publicaties pleitte Radić voor democratisering en voor politieke mobilisatie van de boerenbevolking als grootste sociale groep in Kroatië. Hij verbond nationale emancipatie aan sociale en politieke hervormingen, en stond bekend om een uitgesproken anti-autoritaire stijl van politiek bedrijven.[5][1] Volgens het biografisch lexicon benadrukte hij in zijn optreden herhaaldelijk het belang van niet-gewelddadige politieke strijd, onder meer in reacties op politieke spanningen en geweld in het publieke leven.[1]
Oprichting van de Boerenpartij (1904)
In december 1904 werd Radić verkozen tot eerste voorzitter van de Hrvatska pučka seljačka stranka (HPSS), de voorloper van de latere Hrvatska seljačka stranka (HSS).[1] De partij bouwde geleidelijk een landelijk netwerk op en werd een belangrijke massapartij in Kroatië, met een programma dat (afhankelijk van periode en context) elementen bevatte van agrarisme, democratisering en nadruk op Kroatische autonomie binnen grotere staatsverbanden.[1][3]
1918: staatsvorming en waarschuwing tegen overhaasting
Aan het einde van de Eerste Wereldoorlog werkte Radić in Zagreb mee binnen de structuren die ontstonden na het uiteenvallen van Oostenrijk-Hongarije, maar hij verzette zich tegen een onvoorwaardelijke, snelle aansluiting bij het Koninkrijk Servië zonder garanties over gelijkheid en autonomie.[6] In een later veel geciteerde toespraak waarschuwde hij tegen het “als ganzen de mist in gaan”: volgens hem moest eerst duidelijkheid bestaan over legitimiteit, vertegenwoordiging en staatsinrichting voordat onomkeerbare besluiten werden genomen.[7]
Oppositie en wisselende strategie in het Koninkrijk SHS
Na de vorming van het Koninkrijk der Serven, Kroaten en Slovenen voerde Radić langdurig oppositie tegen centralistische staatsinrichting. Hij werd in deze periode ook gearresteerd en vastgezet; in de jaren 1920 combineerde hij parlementaire druk, massamobilisatie en internationale oriëntatie om steun te zoeken voor Kroatische politieke doelen.[3][2]
In 1925 veranderde de partijnaam in Hrvatska seljačka stranka (HSS). In maart 1925 werd binnen de partij een koers ingezet waarbij de dynastie en de bestaande grondwettelijke orde werden erkend; daarna volgde regeringsdeelname.[2] Radić was vanaf november 1925 minister van Onderwijs (ministar prosvjete) in de regering die in Kroatische geschiedschrijving vaak bekendstaat als de Pašić–Radić-regering; in februari 1927 keerde de HSS terug naar de oppositie.[2][3]
Boeren-democratische coalitie (1927)
In november 1927 vormde Radić met de Samostalna demokratska stranka (SDS) van Svetozar Pribićević een oppositiecoalitie (in bronnen meestal aangeduid als de Seljačko-demokratska koalicija, SDK). Deze coalitie pleitte voor een federalere inrichting van de staat en verzette zich tegen het bestaande machtscentrum in Belgrado.[2][3]
Aanslag in het parlement (1928) en overlijden
Op 20 juni 1928 schoot parlementslid Puniša Račić (Narodna radikalna stranka) in de Nationale Vergadering in Belgrado op vertegenwoordigers van de HSS. Daarbij werden Đuro Basariček en Pavle Radić gedood; Stjepan Radić, Ivan Pernar en Ivan Granđa raakten gewond.[2][4] Radić overleed op 8 augustus 1928 in Zagreb aan de gevolgen van zijn verwondingen.[1][5]
De aanslag veroorzaakte een diepe politieke crisis. In de historiografie wordt het incident regelmatig gezien als een breukmoment in het functioneren van het parlementaire systeem van het Koninkrijk SHS in de late jaren 1920.[4]
Nalatenschap en herinnering
Na zijn dood kreeg Radić een sterke symbolische betekenis binnen delen van de Kroatische politiek en maatschappij. Onderzoek naar de periode 1928–1934 beschrijft hoe zijn beeld en nagedachtenis werden ingezet in processen van politieke mobilisatie en nationale integratie, onder meer via herdenkingspraktijken en materiële cultuur (portretten, objecten, publieke uitingen).[8] Binnen de partij werd hij opgevolgd door Vladko Maček.[3]
Politieke functies (selectie)
| Periode | Functie |
|---|---|
| 1904–1928 | Voorzitter/partijleider van de Kroatische Boerenpartij (HPSS/HSS)[1] |
| november 1925 – februari 1927 | Minister van Onderwijs in het Koninkrijk SHS[2] |
| november 1927 – 1928 | Leider binnen de Boeren-democratische coalitie (SDK)[2] |
Publicaties (selectie)
Radić publiceerde onder meer politieke en maatschappelijke essays. Enkele titels die in encyclopedische overzichten worden genoemd zijn:[2]
- Hrvati i Srbi (1902)
- Uzničke uspomene (1903)
- Današnja financijalna znanost (1908)
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 (hr) Radić, Stjepan (1871–1928). Hrvatski biografski leksikon. Leksikografski zavod Miroslav Krleža. Geraadpleegd op 3 januari 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 (hr) Radić, Stjepan (lemma). Proleksis enciklopedija. Leksikografski zavod Miroslav Krleža. Geraadpleegd op 3 januari 2026.
- 1 2 3 4 5 6 (en) Stjepan Radić (biografie). Encyclopaedia Britannica. Geraadpleegd op 3 januari 2026.
- 1 2 3 (sh) Novak Adžić, Crnogorska stranka o atentatu na Stjepana Radića i druge hrvatske narodne zastupnike u Skupštini Kraljevine SHS (1928.). Zbornik Janković, br. 8–9 (2024). Geraadpleegd op 3 januari 2026.
- 1 2 3 4 5 (hr) Radić, Stjepan (1871–1928). Hrvatska enciklopedija. Leksikografski zavod Miroslav Krleža. Geraadpleegd op 3 januari 2026.
- ↑ (en) National Council of Slovenes, Croats, and Serbs (achtergrond). Encyclopaedia Britannica. Geraadpleegd op 3 januari 2026.
- ↑ (hr) Govor Stjepana Radića (24 november 1918). Hrvatski sabor. Geraadpleegd op 3 januari 2026.
- ↑ (hr) Stipica Grgić, Radić nakon Radića: Stvaranje kulta heroja Stjepana Radića (1928.–1934.). Časopis za suvremenu povijest, 2010 (br. 3). Geraadpleegd op 3 januari 2026.