Sterrentoren
| Sterrentoren | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
Sterrentoren met rechts loopbrug (2022) | ||||
| Locatie | ||||
| Plaats | Leuvenlaan 21 Utrecht | |||
| Adres | Leuvenlaan 21 | |||
| Status en tijdlijn | ||||
| Status | leegstaand | |||
| Start ontwerp | 1961 | |||
| Gereed | 1964 | |||
| Oorspr. functie | observatorium | |||
| Eigenaar | Universiteit Utrecht | |||
| Architectuur | ||||
| Stijlperiode | brutalisme | |||
| Bouwkundige informatie | ||||
| Architect(en) | Sjoerd Wouda | |||
| Opdrachtgever(s) | Universiteit Utrecht | |||
| Prijzen en erkenningen | ||||
| Monumentstatus | gemeentelijk monument | |||
| Gemeentelijk monument Utrecht-Oost | ||||
| ||||
De Sterrentoren is een bouwwerk in Utrecht dat vanuit het verleden gekoppeld is aan het Marinus Ruppertgebouw (dat toen nog Transitorium I heette). Het complex werd gebouwd voor de Universiteit Utrecht in De Uithof, een toen in opbouw zijnde wijk, die later de naam Utrecht Science Park kreeg.
Geschiedenis
In de jaren vijftig van de 20e eeuw kreeg de genoemde universiteit het te krap in de Utrechtse stad. Om meer ruimte te verschaffen werd er een terrein aangewezen in de Johannapolder; het gebied kreeg toen de naam De Uithof naar een soort buitenplaats aldaar. Er werd aan Sjoerd Wouda en Piet Dingemans opdracht gegeven voor een universiteitsgebouw voor onder andere de studie astronomie. Daar hoorde een observatieplek bij. Wouda en Dingemans kregen onenigheid over de invulling en Wouda ging er alleen mee verder. Hij ontwierp wat in opzet tijdelijke gebouwen zouden worden, maar ook in 2025 staan de gebouwen er nog steeds en zijn ook nog (deels) in gebruik.
Sterrentoren
Dat in gebruik zijn geldt in 2025 al jaren niet voor een geheel betonnen toren. Wouda ontwierp de toren in een kruising van het functionalisme en brutalisme. Het werd een soort kubistische paddenstoel bestaande uit een steel (opgang), een draagplateau en een platform voor het observeren door ongeveer veertig studenten, in de ruimte staren doorstudenten. Wouda en de bouwers maakten van de toren een soort superbrutalisme. De stijl, met zichtbaar grof beton en afdrukken van bekistingen, werd hier nog eens benadrukt door sommige onderdelen grof uit te voeren. Zo zijn voegen extra ribbelig, slordig afgewerkt etc. Dat het eigenlijk tijdelijk was, blijkt uit de hoogte. Het waren tijden van opkomende hoogbouw en dan een relatief laag gebouw neerzetten voor observeren is dan vragen om moeilijkheden. Al snel werd de sterrentoren omringd door veel hogere bouw (Willem C. van Unnikgebouw uit 1972), waardoor de functie verloren ging. Niet alleen de hoogbouw zorgde voor veel minder zicht, de omliggende bebouwing gaven te veel lichtvervuiling om goed te kunnen kijken. Het gebouw bleef in functie tot circa 1984. In 2011 verdween de studierichting geheel uit Utrecht.
2023
De schrijvers Arjen den Boer, Martijn Haan, Martjan Kuit, Teun Meurs en fotograaf Bart van Hoek namen het gebouw mee in hun boek Bruut - Atlas van het brutalisme in Nederland (2023, ISBN 9789462585379), waarin de top 100 binnen die bouwstijl te vinden is. Zij plaatsten het op nummer 7 binnen een top 20 van brutalistische gebouwen. Ze omschreven het onder meer als “best bewaarde brutalistisch geheim”. Ze zagen tevens dat Wouda en eigenaar in de Sterrentoren een onmogelijkheid hadden geschapen. Het (deel van het) gebouw is puur ingericht op het dragen van het observatorium, iets anders kan er niet geplaatst worden (behalve ongeregelde opslag). Voorts maakt het deel uit van het gemeentelijk monument van het gehele complex, dus men mag er niet slopen of al te grote veranderingen aan maken. Aan de andere kant voldoet de toren niet aan de brandweereisen en mag er zonder verbouwing geen bedrijf in gevestigd worden (als dat al zou kunnen). Wel constateerden de schrijvers en fotograaf dat de toren onlangs wel was gerenoveerd/gerestaureerd op plekken die nodig waren. Hun korte omschrijving luidt dan ook dat de sterrentoren een soort folly is geworden, een nutteloos maar leuk bouwwerk:
Observatorium als folly
— Bruut - Atlas van het brutalisme
.
- Arjen den Boer, Martijn Haan, Martjan Kuit, Teun Meurs en fotograaf Bart van Hoek namen het gebouw mee in hun boek Bruut - Atlas van het brutalisme in Nederland (2023, ISBN 9789462585379)
- Martijn Haan voor Ustad (geraadpleegd 25 november 2025)