Stadsdelen van Amsterdam

Aansluitend aan de totstandkoming van de stadsdelen werd er in 1995 aan de vorming van de stadsprovincie Amsterdam gedacht. Die is er echter nooit gekomen. Volgens sommigen werden daarbij de zestien omliggende gemeenten (als nieuwe stadsdelen) geannexeerd, volgens anderen werd "Amsterdam" opgeheven. Bij een referendum bleken de meeste Amsterdammers het laatste te denken en zij stemden de stadsprovincie dus weg.^[2] Voor het grondgebied van de oorspronkelijk gedachte stadsprovincie (met uitzondering van Almere) functioneert de plusregio stadsregio Amsterdam, met beperktere ambities, als opvolger van de stadsprovinciegedachte.

In 2002 werd het stadsdeel Centrum (in de eerste instantie Binnenstad genoemd) als laatste ingesteld, maar het bedrijfsleven was tegen, en de bevolking ook, zo bleek uit een referendum waar 87% van de kiezers tegen was (maar de opkomst te laag). De hele gemeente was toen verdeeld in stadsdelen. Al deze stadsdelen, behalve de Westpoort, waren toen ook een deelgemeente, de Westpoort bleef door het centrale gemeentebestuur bestuurd worden. ^[1]

In 2006 kwam oud-wethouder Mark van der Horst met het boek Bestuurlijke spaghetti, waarin hij pleitte voor minder stadsdelen. Ook de media bleken niet te spreken over de stadsdelen, die vooral meer bureaucratie leken te brengen, maar anderen vonden dat de stadsdelen de stad inderdaad dichter bij de burger hadden gebracht, en bij wijkvernieuwing (zowel kleinschalig als bijv de grootschalige vernieuwing van de Bijlmer) hun waarde hadden bewezen.^[1]

In 2008 werd door de gemeente de Commissie Mertens benoemd, die moest onderzoeken of het aantal stadsdelen verminderd kan worden. Begin 2009 kwam het voorstel om het aantal stadsdelen te halveren van veertien tot zeven. Ook de taakverdeling tussen centrale stad en de stadsdelen werd gewijzigd. Op 14 april 2009 besloten burgemeester en wethouders om dit voorstel over te nemen. De gemeenteraad heeft op 10 juni 2009 deze beslissing bekrachtigd.^[3][4][5][6] De stad bestaat sinds 10 mei 2010 daarom uit 7 stadsdelen: Centrum, Noord, West, Nieuw-West, Zuid, Oost en Zuidoost. De bestaande stadsdeelgrenzen tussen West en Nieuw-West veranderden niet, dus in tegenstelling tot eerdere plannen is niet de A10 de grens, maar hoort de Kolenkitbuurt nog bij Bos en Lommer en het Rembrandtpark bij Nieuw-West.^[6][7] Alle stadsdelen verloren op dat moment hun eigen beeldmerk en droegen alleen nog de drie kruizen van de gemeente Amsterdam als beeldmerk.

De stadsdelen hadden op dat moment tussen de 80.000 en 160.000 inwoners en hebben daarmee de omvang van een middelgrote gemeente. Het waren in vergaande mate autonome gemeenten: alle gemeentelijke taken en bevoegdheden zijn aan hen overgedragen met uitzondering van enerzijds de zogenaamde A-taken die de Gemeente Amsterdam in de Verordening op de Stadsdelen uitdrukkelijk aan het centrale bestuur (de Centrale Stad) heeft voorbehouden en anderzijds de speciale bevoegdheden van de burgemeester (openbare orde, en dergelijke) waarvan de wet overdracht niet toestaat. De stadsdelen zijn dus onder andere verantwoordelijk voor:

• bouw en onderhoud van woningen, bouwvergunningen voor woningen, kantoren en bedrijven, de ruimtelijke inrichting, het bouwtoezicht.
• beheer en onderhoud van vrijwel de gehele openbare ruimte, het lokale verkeers- en parkeerbeleid.
• lokaal-gemeentelijke taken op het gebied van welzijn, sport, onderwijs, kunst en cultuur. Ondersteuning van de instellingen op die gebieden.
• het grootste deel van de gemeentelijke dienstverlening aan de bevolking (reiniging, openbare verlichting, stadstoezicht, allerhande informatie en vergunningen).
• voor bevolkingszaken (een burgemeestersbevoegdheid) kan men ook op het stadsdeelkantoor terecht.

Alle wetten en regels die Nederland kent voor gemeenten, gelden op overeenkomstige wijze voor de stadsdelen. Dat geldt ook voor hun inrichting. Zo waren er tot 2014 een Stadsdeelraad (op dezelfde wijze gekozen als een gemeenteraad), een dagelijks bestuur (B&W), een DB-voorzitter (burgemeester), etc. Enige uitzondering: de stadsdelen kennen een (door de Raad) "gekozen burgemeester" (de DB-voorzitter).

De stadsdelen hebben een volwaardig ambtelijk apparaat (zoals gemeenten dat hebben) en kunnen beschikken over een eigen budget. Een belangrijk deel van het gemeentelijk budget van Amsterdam is via het Stadsdeelfonds (à la het Gemeentefonds) overgedragen aan de stadsdelen en staat vrij tot hun beschikking.

In 2011 wordt bekendgemaakt dat minister Donner in 2014 af wil van de deelgemeenten van zowel Amsterdam als Rotterdam. Hij heeft daartoe een wetsvoorstel voorgelegd aan de twee steden en aan de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Dat de deelgemeenten zouden verdwijnen stond al in het regeerakkoord, maar nog zonder jaartal. Volgens Donner zijn de deelgemeenten steeds meer gaan lijken op een extra bestuursorgaan. Hij vindt dat onwenselijk omdat hij juist streeft naar een kleinere overheid.

Op 19 maart 2014 is de Wet van 7 februari 2013 tot wijziging van de Gemeentewet en enige andere wetten in verband met het afschaffen van de bevoegdheid van gemeentebesturen om deelgemeenten in te stellen in werking getreden. Hiermee hadden de stadsdelen geen functie als deelgemeente meer. Wel hebben ze nog een eigen deelraad in de vorm van een gekozen bestuurscommissie. De centrale stad krijgt een grotere rol op terreinen die voorheen door de stadsdelen werden bestuurd.

In 2018 worden de bestuurscommissies vervangen door adviescommissies, die een nog beperktere rol hebben en alleen nog advies kunnen geven aan de gemeenteraad.

Op 24 maart 2022 is de gemeente Weesp opgegaan in de gemeente Amsterdam. Het grondgebied van Weesp, inclusief het dorp Driemond (voor die tijd onderdeel van stadsdeel Zuidoost), is een nieuw stadsdeel, onder de noemer stadsgebied geworden.