Slag aan de Garigliano

Slag aan de Garigliano
Datum	915
Plaats	Aan de benedenloop van de rivier Garigliano in Lazio, nabij de Golf van Gaeta
Resultaat	Christelijke alliantie won
Strijdende partijen
Christelijke alliantie van Pauselijke Staat; vorstendom Salerno; prinsdom Gaeta; hertogdom Napels; prinsdom Benevento; Byzantijnse Rijk; koninkrijk Italië Arabische Rijk onder de Fatimiden
Leiders
Paus Johannes X onbekend
De Arabieren hadden zich verschanst in een fort aan de rivier Garigliano

De Slag aan de Garigliano was een overwinning in 915 van een alliantie van christelijke legers op het kalifaat van de Fatimiden. De inzet was de militaire suprematie in Lazio in Midden-Italië. Paus Johannes X voerde persoonlijk de christelijke legers aan.

In de tweede helft van de 9e eeuw voerden de Arabieren een reeks overvallen uit in Lazio; het leverde hen bezit op van meerdere versterkte voorposten verspreid over Lazio. Vanuit zo’n voorpost trokken ze rovend rond. Nabij de oude Romeinse stad Minturno, in Lazio ten zuiden van Rome, namen de Arabieren hun hoofdkwartier. Hun bolwerk lag aan de benedenloop van de rivier de Garigliano nabij de Golf van Gaeta waar deze rivier uitmondt. Ze sloten aanvankelijk een verbond met de kuststad Gaeta.

In 909 werd de dynastie der Aghlabiden omvergeworpen door de Fatimiden.

Het lukte paus Johannes X om elkaar bestrijdende vorstendommen te verzamelen in een alliantie. Het doel was de Arabieren te verjagen uit Midden-Italië. Om de heerser van Gaeta aan de pauselijke kant te krijgen, had de paus belangrijke territoriale beloften gedaan buiten de Golf van Gaeta.

Het bondgenootschap bevatte vorstendommen uit alle hoeken van Italië. Zo waren van de partij: Waimar II, Longobardische prins van Salerno bijgenaamd Gybbosus of Gebochelde; Jan I van Gaeta en zijn zoon Docibilis II, twee Byzantijnse vazallen; Gregorios IV hertog van Napels en zijn zoon Johannes II; Landulf I, Longobardische prins van Benevento en Frankische vazal. Het Oost-Romeinse Rijk stuurde troepen vanuit Calabrië en Apulië die onder het bevel stonden van de strateeg of gouverneur van Bari generaal Nicholas Epipingles, met Italiaanse naam Picingli; Picingli bestuurde het thema Grieks-Lombardije, dat grosso modo de hiel van Italië omvatte. Koning Berengarius I van Italië, dat grosso modo Noord-Italië omvatte, stuurde troepen uit Spoleto en uit de Marken; het koninklijk leger was het grootste leger van het bondgenootschap. Het koninklijk leger stond onder leiding van Alberik I, de markgraaf van Spoleto.

De leiding van het bondgenootschap lag bij paus Johannes X. De paus voerde zelf het bevel over troepen uit de stad Rome, de rest van Lazio en uit Toscane.

Het eerste wapengekletter vond niet plaats aan de Garigliano maar ten noorden van Rome. Plunderaars uit de Arabische voorposten werden verrast door de verzamelde Italiaanse troepen en gedood. Vervolgens vonden twee gevechten plaats: een aan de Via Cassia en een tussen Tivoli en Vicovaro. De Arabieren haalden hun voorposten leeg, zoals in de steden Narni en Ciculi. Dit was in de lente van 915. Ze plooiden zich terug op hun bolwerk aan de rivier de Garigliano. Ze noemden hun vesting Kairuan. Dit was dicht bij de Golf van Gaeta. Dank zij de Oost-Romeinse vloot werd de bevoorrading aan het Arabische bolwerk afgesneden.^[1]

De christelijke alliantie startte de belegering in juni 915. De Arabieren deden een uitval. De Arabieren troepten samen op een heuvel in het open veld. Alberik I en Landulf I hakten met hun troepen in doch de Arabieren sloegen de aanvallen af. De Arabieren keerden terug naar het fort, sloegen wat voorraad in en kochten zo tijd. Ze konden nergens heen. Het bondgenootschap van paus Johannes X hield hen in de tang.

In augustus 915 sloeg de honger toe bij de Arabieren. Ze vochten zich door de christelijke belegeraars heen richting kust. Hun plan was via de zee te vluchten naar het emiraat Sicilië. Volgens kroniekschrijvers werden de Arabische soldaten een voor een opgepakt en gedood.

De politieke gevolgen voor Italië waren groot.

• Paus Johannes X hield een triomftocht in Rome; hij werd gehuldigd als een winnende veldheer. Zijn prestige bij de Italiaanse vorsten was toegenomen omwille van zijn leiderschap van de alliantie.
• Alberik I van Spoleto vergrootte zijn politieke invloed in Rome. Hij werd geïntroduceerd in de Romeinse aristocratie.
• De paus beloonde koning Berengarius voor zijn grote troepenmacht met de keizerskroon van het Roomse Rijk.
• Jan I van Gaeta vergrootte zijn invloed in de Golf van Gaeta tot aan de monding van de Garigliano; dit was de prijs die hij in ontvangst kon nemen voor zijn deelname aan het christelijk bondgenootschap. Bovendien ontving hij van de keizer van het Oost-Romeinse Rijk de titel van imperialis patricius; Jan I zelf gebruikte de titel van prins.
• De Byzantijnen brachten de meeste Zuid-Italiaanse vorsten die vazallen waren van de Oost-Romeinse keizer, terug in de pas. De Oost-Romeinse hegemonie in Zuid-Italië was hersteld.
• De Arabieren trokken zich terug naar hun forten verspreid in Zuid-Italië.

De historicus Gregorovius (1821-1891) noemde de Slag aan de Garigliana een zeldzaam voorbeeld van Italiaanse eensgezindheid in de middeleeuwen.

Jan I van Gaeta liet op de plek van het voormalige Arabische hoofdkwartier een overwinningsaltaar aanbrengen. Hij liet op het altaar de volgende tekst in het Latijn beitelen: Hoc edificium feci ego Johannes I, imperialis patricius, filius domini Docibilis I ypata, qui in Traiecto flumine prope dissipatione Agarenorum reaedificavi hanc vero incluta domum etiam turre dilecto filio meo Docibilis II Ypa donavi. Dit betekent in het Nederlands: Dit bouwwerk heb ik, Jan I van Gaeta, keizerlijk (Byzantijns) patriciër en heerser, gebouwd en herbouwd in Minturno nabij de rivier omwille van de verdrijving der Saracenen. Ik heb dit huis en ook de toren geschonken aan mijn geliefde zoon Docibilis II, heerser (over Gaeta). Twee eeuwen later werd de klokkentoren van de kathedraal van Gaeta gebouwd. Bouwwerken in de streek werden gesloopt om voldoende stenen te hebben. Zo belandde de herdenkingssteen als hoeksteen in de klokkentoren.