Sacramentskerk (Breda)
| Sacramentskerk | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
Aanzicht in 2002 | ||||
| Locatie | ||||
| Land |  Nederland | |||
| Plaats | Breda | |||
| Adres | Zandberglaan 58 | |||
| Coördinaten | 51° 35′ NB, 4° 47′ OL | |||
| Gewijd aan | Heilig Sacrament | |||
| Status en tijdlijn | ||||
| Gebouwd in | 1925 | |||
| Huidige bestemming | cultureel centrum | |||
| Monumentale status | gemeentelijk monument | |||
| Bouwkundige informatie | ||||
| Architect(en) | Jan van Dongen jr. | |||
| Stijlperiode | expressionistische architectuur | |||
| Kerkprovincie en -genootschap | ||||
| Denominatie | Rooms-Katholieke Kerk | |||
| ||||
De Heilig Sacramentskerk, ook wel de Sacramentskerk genoemd, is een rooms-katholiek kerkgebouw in de wijk Zandberg in Breda. Het gebouw aan de Zandberglaan 58 is een ontwerp van de architect Jan van Dongen jr. en staat bekend om zijn robuuste architectuur, de rol die het speelt in de liturgische beweging van de vroege 20e eeuw en de plek die het bouwwerk vervuld in het oeuvre van de architect.
Geschiedenis
De parochie van het Heilig Sacrament werd opgericht om de devotie tot de Eucharistie in het bisdom Breda te versterken. De bouw startte in 1925, met de eerste steenlegging op 11 juni door pastoor Th. van Meel. De kerk werd op 3 juni 1926 plechtig geconsacreerd door bisschop Hopmans.
Een opmerkelijk historisch detail is het lot van de kerkklok tijdens de Tweede Wereldoorlog. Terwijl veel klokken door de Duitse bezetter werden gevorderd voor de oorlogsindustrie, wist de parochie deze klok te verbergen. Hierdoor is het de enige originele luidklok in Breda die na de oorlog weer in gebruik kon worden genomen.
Rond de millenniumwisseling dreigde de kerk gesloten te worden. Het gebouw werd echter gered door een uniek initiatief: het Sacramentskoor kocht de kerk aan, waarna het beheer werd ondergebracht in de Stichting Sacramentskerk Breda. Hierdoor bleef de religieuze functie behouden naast een sociaal-culturele exploitatie.
Architectuur
De Sacramentskerk wordt beschouwd als een representatief voorbeeld van het vroege oeuvre van Jan van Dongen jr. In deze periode hanteerde hij een robuuste, expressionistische vormentaal die aansluit bij de liturgische vernieuwingsbeweging.
Opmerkelijk is dat Van Dongen later in zijn carrière een radicale stilistische transitie doormaakte richting de Delftse School. Deze latere stijl is aanzienlijk traditioneler en grijpt terug op baksteenarchitectuur met classicistische invloeden. In de architectuurhistorische literatuur wordt Van Dongen vanwege deze omslag ook wel getypeerd als een 'bekeerling' tot de Delftse School. De Sacramentskerk vormt daarmee een belangrijk contrast met zijn latere werk en markeert de fase waarin hij nog experimenteerde met modernere, minder behoudende architectonische principes.
Exterieur
Het gebouw is een driebeukige kruiskerk met een opvallend breed schip en een recht gesloten koor. Architect Jan van Dongen jr. hanteerde een stijl die gekenmerkt wordt door een massieve, bijna gesloten baksteenarchitectuur.
Kenmerkend voor het ontwerp zijn:
- De voorgevel met drie diepe, rondboogvormige nissen.
- Een onvoltooid karakter: de oorspronkelijk geplande imposante toren is wegens geldgebrek nooit gerealiseerd. In plaats daarvan bevindt de klok zich in een lagere constructie.
- Het gebruik van sobere, maar krachtige volumes die de kerk een burchtachtig uiterlijk geven.
Interieur
Het interieur is ontworpen om de gelovigen een onbelemmerd zicht op het hoofdaltaar te bieden, passend bij de functie van aanbidding.
- Overspanning: De kerkruimte wordt overspannen door paraboolvormige bogen, wat typerend was voor de vernieuwende kerkenbouw in die periode.
- Glas-in-lood: De kerk bevat een uitgebreide reeks ramen van kunstenaar Jan Dijker. Deze veertien ramen zijn vervaardigd tussen 1953 en 1960 en tonen bijbelse taferelen in een stijl die varieert van traditioneel tot meer abstract.
- Orgel: Het gebouw huisvest een tweeklaviers orgel met vrij pedaal, in 1956 gebouwd door de firma Flentrop uit Zaandam. Het orgel is een belangrijk instrument in het Bredase muziekleven.
- Wandschildering: In de apsis bevindt zich een grote schildering van de Emmaüsgangers, die in 1993 werd voltooid.
Monumentale status en gebruik
De kerk is aangewezen als gemeentelijk monument. Het gebouw dient als een "multifunctionele kerk". Hoewel de Sacramentsparochie nog steeds wekelijkse diensten houdt, wordt de ruimte ook gehuurd voor concerten, lezingen en het jaarlijkse Ziekentriduum. Het behoud van het interieur en de akoestiek maken het een veelgebruikte locatie voor koor- en orgelmuziek.
Zie ook
- De kerk op Erfgoedweb
- De kerk op de site Wierook, Wijter en Worstenbrood
- De kerk op Reliwiki.nl
- W.H. Nijhof (2005), Een toren zo hoog als de Hemel: Jan van Dongen 1896-1973, bouwer van kerken, kloosters en kapellen
- Mart Franken, Bogen op (on)buigzaamheid? Architect Jan van Hardeveld (1891-1953) en zijn positie in de (katholieke) bouwkunst in de eerste helft van de 20ste eeuw. Masterscriptie Open Universiteit, 2021.
