Pax Americana

Als opkomende mogendheid voerden de Verenigde Staten tot aan de 20e eeuw traditioneel een eerder isolationistisch beleid. De zogenaamde Monroedoctrine uit 1823 beperkte de Amerikaanse invloedssfeer nog hoofdzakelijk tot het westelijk halfrond, in feite Noord- en Zuid-Amerika. De VS doorbrak zijn isolationisme via deelname aan de Eerste Wereldoorlog. Door de deelname aan de Tweede Wereldoorlog op twee fronten, zowel in Europa tegen Nazi-Duitsland als in Azië tegen Japan, dreef de VS de schaal van zijn militaire aanwezigheid nog verder op. De overwinning op de asmogendheden in 1945 vestigde definitief de reputatie van de VS als een militair dominante supermacht en betekende de start van de Pax Americana.

Meteen na de Tweede Wereldoorlog kwam de Koude Oorlog op gang, een ideologisch conflict tussen de VS en de Sovjet-Unie. President Harry Truman hield in 1947 een historische rede, bekend als de Trumandoctrine, waarin hij de ambitie uitsprak overal ter wereld het communisme in te dammen. Die containmentpolitiek leidde onder meer tot het Marshallplan, een economisch hulpprogramma voor West-Europa, maar ook tot Amerikaanse militaire interventies in onder meer Vietnam en betrokkenheid in tal van wereldwijde regimewissels. De Pax Americana mag dan ook niet beschouwd worden als een periode van wereldvrede, maar geldt wel als een periode van algemene stabiliteit zonder rechtstreekse conflicten tussen grote militaire mogendheden.

Na de ontrafeling van de Sovjet-Unie en het einde van de Koude Oorlog gold de VS als de enige overgebleven supermacht. Bijgevolg zette de VS de standaard voor de politieke en economische ontwikkelingen binnen de context van de ontluikende globalisering. Zo was er de Washington-consensus, genoemd naar de Amerikaanse hoofdstad, een set neoliberale voorschriften voor economische hervormingen voor kwetsbare landen en ex-Sovjetstaten.^[2] Ook koppelde de VS economische samenwerking en investeringen aan eisen rond mensenrechten en democratisering, al was het beleid daaromtrent vaak inconsistent, zoals onder andere bleek uit de omgang met China.^[3]

Het begrip Pax Americana is niet onomstreden. Zo wordt het vaak in negatieve zin gebruikt door critici van de Amerikaanse politiek, die erop gericht is overal ter wereld de door hun gewenste orde te handhaven. Daarnaast bestaan er ook twijfels omtrent de duurzaamheid van de Amerikaanse dominantie. Reeds in de jaren '80 waarschuwde de Britse historicus Paul Kennedy voor het verschijnsel dat hij imperial overstretch noemde: de (economische) overbelasting van een wereldrijk doordat dat te snel groeit of te groot wordt en daardoor niet meer onderhouden kan worden.^[4] Een gelijkaardige overbelasting lag in de Sovjet-Unie aan de basis van de hervormingen die uiteindelijk tot de val van de unie leidden, maar ook voor de VS zelf dreigden de militaire kosten de hegemonische positie te ondermijnen.^[5]

Een andere, meer concrete uitdaging voor de VS betreft het toenemende antiamerikanisme in de wereld, met name vanaf het begin van de 21e eeuw. Dat verschijnsel wordt goed geïllustreerd door de aanslagen op 11 september 2001, die aan bijna drieduizend mensen het leven kostten en pijnlijk duidelijk maakten dat de Amerikaanse dominantie in de wereld niet overal gewenst was. Als gevolg van de aanslagen organiseerde de VS grootschalige militaire operaties in Afghanistan en Irak, maar die aanpak leidde in andere landen tot protest en wakkerde het antiamerikanisme alleen maar aan.^[6] Daarnaast spraken steeds meer landen zich openlijk uit als anti-Amerikaans of anti-Westers. In een toespraak in 2007 verwierp de Russische president Vladimir Poetin openlijk de unipolaire wereldorde na de Koude Oorlog.^[7] In 2009 werd er een eerste top gehouden van vier opkomende economieën, de zogenaamde BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India en China, nadien aangevuld door Zuid-Afrika), die zich steeds openlijker inzetten voor een alternatieve, multipolaire wereldorde. Met name de opkomst van China vormt een bedreiging voor de Amerikaanse dominantie. De Chinese president Xi Jinping maakte met een grootschalige militaire parade in september 2025, waarvoor hij onder meer de Russische president Poetin en de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un ontving, zijn ambities kenbaar om een centrale positie in de nieuwe wereldorde in te nemen.^[8][9] Op termijn zou de Pax Americana dus vervangen kunnen worden door een Pax Sinica: een "Chinese vrede".

De opkomst van anti-Westerse mogendheden gaat gepaard met een sterkere Amerikaanse neiging tot isolationisme sinds het aantreden van Donald Trump als president (2017-2021 en 2025-heden). Trump sprak meermaals zijn afkeer uit tegen internationale en multilaterale organisaties zoals de Verenigde Naties en de Wereldgezondheidsorganisatie, die oorspronkelijk door de VS opgericht en geleid werden maar onder een steeds grotere invloed van landen zoals China staan. De teruglopende invloed van de VS wordt ook weerspiegeld door het dalende aantal liberale democratieën in de wereld ten voordele van meer autoritaire bestuursvormen.^[10]