Patronaatsgebouw

Een patronaatsgebouw is een pand dat in de periode 1850-1940 gebruikt werd voor de bijeenkomsten van een patronaat. In de meeste gevallen was het gebouw speciaal voor dit doel ontworpen en gebouwd, maar soms werd een bestaand pand in gebruik genomen.

Bijna elk patronaatsgebouw kende een grote zaal met toneel. Daar vonden de gemeenschappelijke activiteiten plaats: de preken en toespraken, de ontspanning, de gymnastiek en de regelmatig terugkerende feestavonden met zang en dans. Om de grote zaal heen, of op een verdieping, lagen kleinere ruimtes die gebruikt werden als leslokaal. De oudste patronaatsgebouwen in België dateren van medio negentiende eeuw, die in Nederland van begin twintigste eeuw. Rond 1930 telde dat land er een kleine 500.^[1] In de volksmond werd het gebouw zelf vaak aangeduid als het patronaat.

Na de neergang van de patronaten aan het eind van de jaren 1930, veranderde de bestemming van het patronaatsgebouw drastisch. Sommige panden werden in gebruik genomen als schoolgebouw. Voor de meeste gebouwen verschoof het gebruik echter geheel naar sociale en culturele activiteiten. Het gebouw kreeg in veel parochies de functie van parochiehuis, de centrale plaats van het rooms-katholieke sociale en culturele leven. Inmiddels zijn veel patronaatsgebouwen gesloopt. Enkele gebouwen zijn nog in gebruik, meestal na een of meer grondige verbouwingen. Een bekend voorbeeld van het laatste is poppodium Patronaat te Haarlem.

Een aantal van de voormalige patronaatsgebouwen die in (vrijwel) oorspronkelijke staat behouden zijn gebleven, is erkend als onroerend erfgoed. In België zijn 23 van deze gebouwen opgenomen in de Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed.^[2] In Nederland hebben ze in veel gevallen de status gekregen van gemeentelijk monument of rijksmonument.