Oudshoornse kerk
| Oudshoornse kerk | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
Foto 2022 | ||||
| Locatie | ||||
| Land |  Nederland | |||
| Plaats | Oudshoorn in Alphen aan den Rijn | |||
| Adres | Oudshoornseweg 90 | |||
| Coördinaten | 52° 9′ NB, 4° 40′ OL | |||
| Status en tijdlijn | ||||
| Gebouwd in | 1665 | |||
| Restauratie(s) | 1979-1983 | |||
| Monumentale status | Rijksmonument | |||
| Monumentnummer | 7536 | |||
| Bouwkundige informatie | ||||
| Architect(en) | Daniël Stalpaert | |||
| Bouwmateriaal | Baksteen | |||
| Interieur | ||||
| Orgel | 1783 (H.H. Hess) | |||
| Kerkprovincie en -genootschap | ||||
| Denominatie | Protestantse Kerk in Nederland | |||
| Afbeeldingen | ||||
 | ||||
De kerk aan de Oude Rijn in 1952 | ||||
| ||||
De Oudshoornse kerk, een rijksmonument,[1] is een zeventiende-eeuws kerkgebouw in de Nederlandse plaats Alphen aan den Rijn. De kerk is in 1665 gebouwd door Daniël Stalpaert, in opdracht van ambachtsheer Cornelis de Vlaming van Oudtshoorn. Gelegen aan de Oude Rijn wordt dit markante gebouw wel 'De Parel van Alphen' genoemd.
Eigenaar en gebruiker van het kerkgebouw is de Wijkgemeente van Bijzondere Aard Oudshoornse Kerk van de Protestantse Gemeente Alphen aan den Rijn, Oudshoorn/Ridderveld, een kerkgemeente van de PKN.
Beschrijving
De plattegrond van het bakstenen gebouw beslaat een Grieks kruis, met lagere, vierkante vakken in de hoeken. De hoofdbeuken zijn overdekt door houten tongewelven met grisaillebeschildering. De hoofdingang bestaat uit een uitgebouwd portaal met pilasters en een fronton. Het dak draagt een kleine achtkantige houten klokkentoren met naaldspits. In de klokkenstoel bevindt zich een luidklok van Petit en Fritsen uit 1835. Het kerkgebouw heeft zeventien originele gebrandschilderde glas-in-loodramen en er staat een origineel Hess-orgel. In de kerk hangen twee bijzondere rouwborden uit 1793 en 1817.[1] Tijdens open dagen kan de grafkelder onder de kerk bezocht worden.
Geschiedenis
In het midden van de 17e eeuw was Cornelis de Vlaming van Oudshoorn ambachtsheer van de heerlijkheid Oudshoorn en Gnephoek. De inwoners van het dorp Oudshoorn 'kerkten' in het naastgelegen Alphen. Vanwege onenigheid met Hendrik Stevin, ambachtsheer van Alphen en Rietveld, vroeg Cornelis de Vlaming in 1656 aan de Staten van Holland en West-Friesland toestemming om in zijn heerlijkheid een eigen kerk te mogen bouwen. In 1661 gaf het Hof van Holland in een 'sententie' (vonnis) goedkeuring aan de scheiding van de kerkelijke jurisdictie tussen Alphen en Oudshoorn.[2]
Er werden een kerk, school, pastorie en kosterswoning gebouwd. De totale kosten bedroegen 42.000,- gulden. Hiervan werd door de bevolking van Oudshoorn en de Gnephoek en de kerkgemeente 15.000,- gulden opgebracht, te betalen in vijf termijnen. Niet iedereen was het eens met de verplichting mee te betalen, een bezwaarschrift is bewaard gebleven.
De ambachtsheer zorgde zelf voor de rest van de financiering, deels door de uitgifte van obligaties. Hij vond weldoeners bereid bij te dragen dankzij zijn uitgebreide netwerk in de hogere kringen. De zeventien schenkers, onder wie hoogheemraad van Rijnland Gerard Bicker en zijn echtgenote Catharina van Sypesteyn, prins Willem III van Oranje en de Amsterdamse medicus en burgemeester Nicolaes Tulp, kregen een gebrandschilderd raam in de kerk. Al deze ramen met de namen, wapens, symbolen en spreuken van de weldoeners zijn in goede staat behouden gebleven (anno 2022).[3]
De kerk werd gebouwd onder leiding van Daniël Stalpaert, die eerder de Hervormde kerk in 's-Graveland en later de Oosterkerk in Amsterdam bouwde in vergelijkbare vorm.[4][5] In 1665 was de bouw voltooid en kreeg De Vlaming op diens verzoek octrooi van de Staten van Holland om jaarlijks in de heerlijkheid het bede- of hoofdgeld te heffen. Op deze manier konden de investeringen worden terugverdiend.[6]
Dominee Gerardus Haeck werd benoemd als eerste predikant. Hij bleef 37 jaar aan tot 1702. Zijn opvolger Rutgeris Paludanus stond zelfs 45 jaar in de Oudshoornse kerk, tot aan zijn emeritaat in 1747.[7] De ambachtsbewaarders en kerkmeesters organiseerden in 1754 een huis-aan-huiscollecte voor het bekostigen van koperen kroonluchters om ds. Jacobus Pot (in de kerk werkzaam van 1748 tot 1783) in de gelegenheid te stellen tijdens winteravonden te preken.[8]
In 1782 gaf de kerkenraad de Goudse orgelbouwer Hendrik Hermanus Hess opdracht tot de bouw van een kerkorgel. Een jaar later werd het mechanische sleepladenorgel, met een kas met rijk houtsnijwerk, feestelijk ingewijd.[9] Het heeft vijftien registers en twee manualen. Bij de restauratie door Flentrop in 1977 kreeg het instrument een vrij pedaal met vier registers extra.[10]
Tussen 1979 en 1983 is het kerkgebouw grondig gerenoveerd en gerestaureerd met gemeenschappelijke gelden, bijdragen van de kerkgemeente en schenkingen.[3] Onder andere de fundering is hierbij vervangen. In 1983 werd het gerenoveerde kerkgebouw heropend door prinses Juliana.
De gebrandschilderde ramen maakten in 1991 onderdeel uit van de Lijst 'Top 10' Glas-in-lood van het toenmalige ministerie van WVC in verband met aanvullende beschermende maatregelen bij buitengewone omstandigheden.[11]
Afbeeldingen
Kerkelijke gemeente
De gemeente Oudshoornse Kerk is altijd protestants geweest en koos in 1878 voor de vrijzinnige richting. In dat jaar werd ds. Adolf Frederik Kamp als eerste dominee van vrijzinnige signatuur bevestigd. Sindsdien is de gemeente altijd vrijzinnig protestants gebleven, ondanks wrijving met de rechtzinnigen. Onder leiding van ds. Jan Pieter Cannegieter, die in de kerk stond van 1928 tot 1948,[7] werd de vrede getekend, benoemden de rechtzinnigen hun eigen predikant en verlieten zij de Oudshoornse Kerk.
Als een van de belangrijkste centra van vrijzinnigheid in de omgeving van Alphen aan den Rijn is de Oudshoornse kerk lang een zelfstandige kerkgemeente gebleven. In 1971 werd een federatie opgericht samen met De Bron en de Sionskerk. De vrijzinnige signatuur van de Oudshoornse Kerk bleef hierin behouden.
Externe link
- 1 2 Informatie over rijksmonumentnummer 7536
- ↑ 3.19.41 Inventaris van een verzameling papieren, afkomstig van de familie Van Reede van Oudtshoorn, 1321-1902, Kerkezaken, algemeen (A.~I.~13.1-13.2~13.1). Nationaal Archief. Geraadpleegd op 29 oktober 2022.
- 1 2 Oudshoornsekerk Alphen aan den Rijn - Gebrandschilderde ramen. www.oudshoornsekerk.nl. Geraadpleegd op 26 oktober 2022.
- ↑ Gebouw Hervormde Gemeente 's Graveland. Hervormde gemeente 's Graveland. Geraadpleegd op 26 oktober 2022.
- ↑ Over het gebouw | Oosterkerk Amsterdam. Oosterkerk. Geraadpleegd op 26 oktober 2022.
- ↑ Omvang en handhaving der heerlijke rechten (A.~I.~13.1-13.2~13.1), 3.19.41 Inventaris van een verzameling papieren, afkomstig van de familie Van Reede van Oudtshoorn, 1321-1902. Nationaal Archief. Geraadpleegd op 29 oktober 2022.
- 1 2 Oudshoorn-Ridderveld Hervormde Gemeente in Verkade's Dominees Memories
- ↑ Gemeentearchief Alphen aan den Rijn, 113.1.01 Archief van het ambacht Oudshoorn, 1541-1811, Proces-verbaal, opgemaakt door ambachtsbewaarders en kerkmeesters, van een collecte langs de huizen voor het bekostigen van koperen kronen in de kerk om ds. Jacobus Pot in de gelegenheid te stellen de winteravonden te preken, 1754.. gemeentearchief.alphenaandenrijn.nl. Geraadpleegd op 29 oktober 2022.
- ↑ Oudshoornse Kerk - Alphen aan den Rijn, Stichting Orgelpromotie Zuid-Holland West, geraadpleegd op 24 januari 2019
- ↑ Hess Orgel - wetenswaardigheden (geschiedenis van het orgel)
- ↑ Cultuurbescherming in buitengewone omstandigheden Uitgave van het Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur (WVC), Directoraat-Generaal voor Cultuur Zaken, Directie Beleidszaken Cultuurbeheer, september 1991 (WVC-91.09.6., Zoetermeer), p. 16