Oranjebond 14
| Oranjebond 14 | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
Aanzicht in 2023. | ||||
| Locatie | ||||
| Plaats | Oranjebond 14, Assen | |||
| Coördinaten | 53° 1′ NB, 6° 56′ OL | |||
| Status en tijdlijn | ||||
| Start bouw | 1898 | |||
| Gereed | 1899 | |||
| Oorspr. functie | Arbeidershuisje | |||
| Bouwkundige informatie | ||||
| Architect(en) | Jan Smallenbroek | |||
| Prijzen en erkenningen | ||||
| Monumentstatus | Gemeentelijk monument | |||
| Monumentnummer | GM2_077 | |||
| Lijst van gemeentelijke monumenten in Assen | ||||
| ||||
Oranjebond 14 is een monumentale arbeiderswoning in de Drentse hoofdstad Assen. Het pand is het laatst overgebleven exemplaar van een oorspronkelijk complex van tien vergelijkbare woningen in het Peeloërveld. Het huisje is van cultuurhistorisch belang als vroege uiting van particuliere sociale woningbouw door de Oranjebond van Orde.
Geschiedenis
De woningen werden gebouwd in opdracht van de Oranjebond van Orde, een in 1893 opgerichte vereniging die de sociale positie van arbeiders wilde verbeteren om zo maatschappelijke onrust tegen te gaan. De bond koos het toenmalige Peeloërveld, op geruime afstand van de bebouwde kom van Assen, om een vorm van "bescheiden heidegeluk" te realiseren.
Op 14 februari 1898 vond de aanbesteding plaats van de eerste vijf woningen, waaronder het huidige nummer 14. Het ontwerp was van de hand van de architect Jan Smallenbroek. In 1899 werd het complex voltooid met de bouw van nog eens vijf woningen. Ondanks de goede bedoelingen en de lage huur van 80 cent per week, waren de huisjes aanvankelijk moeilijk te verhuren. Potentiële bewoners moesten van onbesproken gedrag zijn en minstens twee jaar in de gemeente Assen wonen. In 1911 werden de woningen verkocht aan de bewoners, waarmee de directe band met de Oranjebond werd verbroken.
Architectuur en indeling
Het pand is opgetrokken in een sobere, traditionele trant die aansluit bij de agrarische bouwkunst. De muren bestaan uit grauwe baksteen, waarbij de voorgevel is verlevendigd met rode steen.
Exterieur
De woning heeft een rechthoekige plattegrond onder een schild-/zadeldak met verbeterde Hollandse pannen. Opvallende kenmerken zijn:
- Voorgevel: Een puntgevel met twee vensters onder hanekammen. Tussen deze vensters bevindt zich een hardstenen gevelsteen met de inscriptie "O.v.O. 1898".
- Achtergevel: Oorspronkelijk voorzien van baanderdeuren, wat wijst op de agrarische functie van het achterhuis.
Interieur (oorspronkelijke staat)
Volgens beschrijvingen uit de bouwtijd bestonden de woningen uit een woonvertrek van vier bij vier meter met drie bedsteden en vaste kasten. Via een portaaltje met trap bereikte men een kelder met daarboven een opkamertje. Het achterhuis was ruim opgezet met een lemen vloer, bedoeld voor het dorsen van graan en het houden van kleinvee.
Tuin en perceel
Bij de oplevering in 1899 was bij elke woning aanvankelijk één hectare grond gepland om kleine keuterijen (kleine boerenbedrijfjes) mogelijk te maken. Dit bleek echter te ambitieus voor arbeiders die elders een dagtaak hadden. Daarom werd de perceelgrootte teruggebracht naar een kwart hectare. De tuinen werden aan drie zijden omringd door heggen en voorzien van bomen voor schaduw. Om de bewoners op weg te helpen, verstrekte de Oranjebond de eerste jaren gratis mest.
Monumentale waarde
Het pand Oranjebond 14 is aangewezen als gemeentelijk monument. De waardering stoelt op verschillende factoren:
- Cultuurhistorie: Het is een zeldzame herinnering aan een particulier woningbouwproject dat fungeerde als voorloper van de sociale woningbouw.
- Architectuurhistorie: Het ontwerp is karakteristiek voor de bouwperiode en de agrarische context.
- Ensemblewaarde: Hoewel de andere negen woningen zijn verdwenen, is de oorspronkelijke situering en de loop van de straat nog steeds herkenbaar in de omgeving.
Zie ook
- Monumentenkaart van de gemeente Assen
- Aanbestedingsadvertentie uit de Provinciale Drentsche en Asser Courant van 8 februari 1898
- Mededeling van de Oranjebond van Orde uit de Provinciale Drentsche en Asser Courant van 23 februari 1899
- De Oranjebond, door J. Eefting Wzn, Asser Historisch Tijdschrift 1992-02
- Oranjebond: een hechte gemeenschap. Straat van mijn jeugd, door Hans van Maaren, Asser Historisch Tijdschrift 2011-02