Operatie Wirbelwind

Operatie Wirbelwind
Onderdeel van de Tweede Wereldoorlog
Kaart van de operatie
Kaart van de operatie
Datum 11 – 22 augustus 1942
Locatie Oblast Kaloega
Resultaat Onbeslist
Strijdende partijen
Sovjet-Unie Duitsland
Leiders en commandanten
Ivan C. Bagramjan
Pavel A. Belov		 Rudolf Schmidt

Operatie Wirbelwind (Duits: Unternehmen Wirbelwind) was de codenaam voor een Duitse offensieve operatie van 11 augustus 1942 tot 22 augustus 1942 in het centrale deel van het oostfront tijdens de Tweede Wereldoorlog. De operatie vond plaats in het gebied van de huidige Oblast Kaloega in Rusland en werd uitgevoerd door het Duitse 2e Pantserleger, deel van Heeresgruppe Mitte. Het doel was om de Sovjet frontboog bij Soechinitsji te omsingelen en te vernietigen, om vervolgens naar het noorden door te stoten en verbinding te maken met het 4e Leger. Door taaie Sovjet tegenstand mislukte dit plan en beide zijden leden zware verliezen. Deze operatie is grotendeels onbekend, omdat het werd overschaduwd door het Duitse zomeroffensief in het zuiden, dat culmineerde in de Slag om Stalingrad.

Strategische achtergrond

In de zomer van 1942 vochten zowel Duitse als Sovjetlegers om het strategische initiatief aan het oostfront. De Duitsers stonden onder druk om hun frontlijn te stabiliseren en tegelijkertijd op te rukken in hun zomeroffensief Fall Blau, gericht op het zuidelijke front en de Kaukasus. Deeloperaties zoals Wirbelwind waren bedoeld om lokale voordelen te behalen en de Sovjetverdediging te verzwakken door penetratie- en omsingelingsmanoeuvres.

Hoewel Heeresgruppe Mitte in de zomer van 1942 slechts defensief zou optreden, bleven sterke tankeenheden – bestaande uit acht pantserdivisies en vier gemotoriseerde divisies – in hun gebied. Heeresgruppe Süd, die het grootschalige zomeroffensief uitvoerde, had met negen pantserdivisies en vijf gemotoriseerde divisies, weliswaar versterkt door vier tankbataljons van Heeresgruppe Mitte, slechts weinig gepantserd vermogen meer.

Een tangaanval in de richting van Soechinitsji-Kozelsk was bedoeld om de Sovjetfrontboog te elimineren en het Sovjet 10e en 16e Leger te vernietigen om zo een permanente kortere verdedigingslinie te verkrijgen. Daartoe zouden eenheden van het 4e Leger op 7 augustus naar het zuiden oprukken en eenheden van het 2e Pantserleger op 9 augustus naar het noorden. Het Sovjetoffensief van 30 juli tijdens de Slagen van Rzjev (het Eerste Rzjev-Sytsjovkaoffensief) dwong echter tot gebruik van eenheden van het 4e Leger die waren voorzien voor "Operatie Wirbelwind". Als gevolg daarvan besloot Hitler op 7 augustus de aanval alleen met de zuidelijke arm uit te voeren. De volgende dag werd een bevel uitgevaardigd dat het 2e Pantserleger opdroeg de scherpste concentratie van de beschikbare troepen, het strakste commando en de grootste snelheid in de uitvoering van de operatie te creëren.

In totaal zouden vijf pantserdivisies met 400 tanks aanvallen, met ondersteuning van meerdere infanteriedivisies. Door zware regenval begon het offensief echter twee dagen te laat en werd uitgesteld tot 11 augustus.

Slagorde

Wehrmacht – delen van Heeresgruppe Mitte

Rudolf Schmidt
  • 2e Pantserleger (deels) – Generaloberst Rudolf Schmidt
    • 41e Pantserkorps – General der Panzertruppe Josef Harpe
      • 17e en 19e Pantserdivisie, 52e en 134e Infanteriedivisie
    • 53e Legerkorps – General der Infanterie Erich-Heinrich Clößner
      • 9e, 11e en 20e Pantserdivisie, 25e Gemotoriseerde Divisie, 26e, 56e,112e, 134e en 296e Infanteriedivisie

Rode Leger – delen van het Westelijk Front

Pavel A. Belov
  • 61e Leger – Luitenant-generaal Pavel A. Belov
    • 9e Garde Infanteriekorps
      • 12e Garde Infanteriedivisie, 105e, 108e, 110e en 257e Brigade
    • 149e , 342e , 346e en 356e Infanteriedivisie, 12e Brigade
    • 68e en 192e Tankbrigade
    • 3e Tankkorps (Frontreserve achter 61e Leger, rond Beljov)
      • 50e, 51e en 103e Tankbrigade, 3e Gemotoriseerde Infanteriebrigade
  • 16e Leger – Luitenant-generaal Ivan C. Bagramjan
Ivan Bagramyan, hier in 1944
    • 5e Garde Infanteriekorps
      • 11e Garde Infanteriedivisie, 4e en 123e Brigade
    • 1e Garde Cavaleriekorps
      • 1e , 2e , 7e Garde Cavaleriedivisie
    • 97e, 217e, 322e, 324e en 326e Infanteriedivisie, 9e Onafhankelijke Gevechtsbrigade
    • 9e Tankkorps
      • 23e, 95e en 187e Tankbrigade, 10e Gemotoriseerde Infanteriebrigade
    • 10e Tankkorps
      • 178e, 183e en 186e Tankbrigade, 11e Gemotoriseerde Infanteriebrigade
    • 6e Garde Tankbrigade, 32e, 112e en 146e Tankbrigade

Verloop van de strijd

11 augustus 1942

De operatie begon in de vroege ochtend rond 06:00 uur met een Duitse aanval in verschillende frontsectoren. De 11e Pantserdivisie slaagde erin door de buitenste Sovjetverdediging te breken en zo’n 8 km op te rukken tot aan Oeljanovo, ongeveer halverwege naar de Zjizdra. De rest van de Duitse eenheden had beduidend meer moeite. De 17e en 19e Pantserdivisie slaagden er slechts in zo’n 1,5 km op te rukken.

12–13 augustus 1942

Gedurende de volgende dagen voerden de Sovjets hardnekkige defensieve gevechten. De 16e en 61e Legers organiseerden stellingen langs strategische natuurlijke grenzen zoals de rivieren Zjizdra en Resseta, maar ook in de bossen en wisten ze de Duitse opmars herhaaldelijk te vertragen. Duitse tankgroepen bereikten op sommige plaatsen de oever van de Zjizdra met zware verliezen, maar werden vervolgens tegengehouden door Sovjetinfanterie en tanks, die aanzienlijke weerstand boden en vaak tot de laatste man vochtten. De Sovjettroepen stonden onder druk van Order 227, die kort daarvoor was uitgevaardigd en elke terugtocht verbood en bestrafte. Intussen voerden de Sovjets hun reservetroepen aan. Het 10e Tankkorps kwam vanaf Soechinitsji en verzamelde achter de linkerflank van het 16e Leger. Het 1e Garde Cavaleriekorps voerde zijn eerste tegenaanvallen uit. Ook het 5e Garde Infanteriekorps werd naar de sector overgebracht. Wel hadden de 19e en 9e Pantserdivisie een drietal Sovjetdivisies ingesloten zuidelijk van de Zjizdra. In de nacht naar 14 augustus slaagden deze ingesloten 346e, 350e en 387e Infanteriedivisies erin uit te breken naar het noorden, maar wel met zware verliezen.

14–16 augustus 1942

In deze cruciale dagen werd het voor het Duitse offensief steeds lastiger. Naast de zware Sovjetweerstand was het ook moeilijk terrein — waaronder dicht bos en moerassig land — wat de Duitse voortgang ernstig belemmerde. Wel werd er op 14 augustus een bruggenhoofd aan de overkant van de Zjizdra gevormd. De gevechten bleven intens, waarbij beide zijden zware verliezen leden.

De vermelding in het Kriegstagebuch van het OKH van 16 augustus luidde: Operatie Wirbelwind ……… bereikte zeer weinig met uitzonderlijk zware verliezen.

17–19 augustus 1942

Terwijl de Duitse strijdkrachten probeerden momentum te vinden, gaven de Sovjets geen duimbreed terrein prijs zonder felle confrontaties. De aanvallen van Duitse troepen vertraagden sterk. De twee Sovjetlegers (het 16e en 61e Leger) slaagden erin de frontlinie te stabiliseren door verdedigingswerken te versterken en reserve-eenheden snel in te zetten. De Duitse pantserdivisies raakten echter uitgeput door de voortdurende gevechten en verliezen in tanks en manschappen.

20–21 augustus 1942

Rond 20–21 augustus nam de intensiteit van de gevechten af, en de operatie begon te verzanden zonder doorbraak. Toch ondernamen de Duitsers nog één laatste grote aanval met ongeveer 60 tanks nabij het dorp Alesjinka, maar deze werd effectief tegengehouden door Sovjettroepen die volgens eigen zeggen ongeveer 30 Duitse tanks vernietigden voordat de aanval vastliep.

22 augustus 1942

Op deze dag was er overleg tussen Generalfeldmarschall von Kluge, de bevelhebber van Heeresgruppe Mitte en Adolf Hitler. De uitkomst was:

Operatie Wirbelwind zal worden stopgezet omdat beslissend succes niet langer kan worden verwacht gezien het moeilijke terrein en de sterkte van de vijandelijke troepen.

Resultaten van de operatie

Aan het einde van de operatie op 21 augustus 1942 was duidelijk dat de doelen van Wirbelwind niet waren bereikt. De Duitse troepen slaagden er niet in de Sovjetformaties bij Soechinitsji effectief te omsingelen of een beslissende doorbraak te realiseren richting Kozelsk of Kaloega. Hoewel enkele gebieden tijdelijk werden veroverd, was het offensief strategisch gezien een mislukking. De Duitse troepen leden aanzienlijke verliezen in mankracht en materieel, met name in tanks en ondersteunende voertuigen. De Sovjetverdediging bewees effectief voorbereid en mobiel genoeg te zijn om de Duitse aanval af te slaan.

Verliezen

Wehrmacht:

Het 2e Pantserleger verloor 2.159 man aan gesneuvelden, 9.550 gewonden en 354 vermisten in de periode van 11 tot en met 20 augustus 1942. De 9e Pantserdivisie alleen al verloor 44 tanks.

Er werden 12.714 Sovjetsoldaten en -commandanten gevangengenomen, en 613 liepen vrijwillig over naar de Duitse kant.

Rode Leger:

Men schat dat het 16e en 61e Leger tot wel 40.000 manschappen hebben verloren.

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.