Ommegangen in Antwerpen

Antwerpen heeft in haar geschiedenis vier ommegangen gehad die jaarlijks de hele stad mobiliseerden. Drie ervan gingen terug tot de 14e eeuw: de Besnijdenisommegang, de Sacramentsprocessie en de Onze-Lieve-Vrouweommegang. De Sint-Jorisommegang kwam er in 1485 bij. Deze uitingen van feestcultuur vermengden religieuze en profane thema's en waren brandpunten van de stedelijke identiteit.^[1] Alle segmenten van de stadsbevolking stapten mee in de optocht: geestelijkheid, ambachten, stadsmagistraat, muzikanten, enz. De traditie kwam ten einde in 1958 en sindsdien kent Antwerpen geen grootschalige ommegang meer.

De Besnijdenisommegang duikt in 1324 als eerste op in de bronnen. Hij ging uit de zondag van het Feest van de Heilige Drie-eenheid. Centraal stond het reliek van de Voorhuid van Jezus, waarvan werd verteld dat het was meegebracht door Godfried van Bouillon. Vanwege de sinksenmarkt in deze periode was de Besnijdenisommegang vaak aan de uitbundige kant.^[2]

De donderdag na het Drievuldigheidsfeest, op Sacramentsdag, was er met de Sacramentsprocessie alweer een grote ommegang. Een eerste schriftelijk spoor daarvan dateert uit 1398.

In 1399 werd dan de Onze-Lieve-Vrouweommegang ingesteld, die werd gehouden op de eerste zondag na 15 augustus (Maria-Tenhemelopneming of Halfoogst). In het begin hadden de figuren van deze processie eigenlijk alleen betrekking op Maria's levenseinde.^[3] Maria was de beschermheilige van Antwerpen en haar ommegang werd de voornaamste van de stad.

Minder oud, maar ook wel groot, was de Sint-Jorisommegang, begonnen in 1485. Hij werd gehouden op de zaterdag en zondag na de feestdag van Joris van Cappadocië (23 april).^[4]

Daarnaast waren er kleinere jaarlijkse ommegangen, zoals de Sint-Jacobsommegang. Onregelmatig maar frequent waren er bovendien buitengewone ommegangen.

Deze evenementen waren religieus van oorsprong, met een programma dat putte uit de bijbel en uit heiligenlevens. Vanaf het midden van de 16e eeuw namen wereldlijke thema's een grotere plek in. Voor de Sacramentsprocessie werd dit bestreden door een ordonnantie van 1544, al wees juist het terugkeren van dergelijke verboden op het onhaalbare karakter van een louter devote ommegang. Het waren de rederijkers die de programma's opstelden en die zorgden voor de verklarende tekstborden en -rollen. De Maria-ommegang was van oudsher in handen van De Violieren.^[3]

In de aanloop naar de Beeldenstorm werd de ommegang verstoord en tijdens de gebeurtenissen zelf jaagden de iconoclasten op de centrale symbolen. De Besnijdenisprocessie werd onthoofd doordat zij het voorhuidreliek vernietigden. Tijdens de Antwerpse Republiek maakten de gereformeerden een einde aan alle ommegangen. Na de Spaanse herovering in 1585 werden ze hernomen, maar onder invloed van de Contrareformatie werden de wereldse elementen afgezwakt en kwam loyauteit aan Kerk en Koning centraal te staan.

Naar het einde van de 17e eeuw boetten de ommegangen wat in aan populariteit. Een ordonnantie van 1681 schroefde hun aantal terug door te bepalen dat het stadsbestuur de keuze had tussen een ommegang op Pinksteren en een op de zondag in het octaaf van Maria-Tenhemelopneming.^[5] Onder Frans bewind werden de ommegangswagens door het stadbestuur aangepast voor de republikeinse feesten.^[6] Pierre Goetsbloets liet hiervan unieke tekeningen na.

In de 19e eeuw werd de traditie weer populairder en kreeg ze een meer historiserend karakter.^[7] Hendrik Conscience evoceerde de ommegang van 1507 in zijn verhaal Het beulenkind (1840).^[8] Naar het eind van de eeuw ging de ommegang meer de nadruk leggen op het vieren van Antwerpse kunstenaars als Rubens en Van Dyck. Na de Tweede Wereldoorlog kalfde de belangstelling af en in 1958 ging de Onze-Lieve-Vrouweomgang voor de laatste keer uit.

De grote ommegangen waren een lange stoet waarin alle stedelijke groeperingen optrokken, zoals kloosterorden, gilden, enz.^[9] Men droeg relieken, heiligenbeelden, vaandels, processietoortsen en waskaarsen mee. In het wit geklede boetelingen liepen barvoets achter de heiligenbeelden. Tussen dit alles door werden religieuze, allegorische en mythologische figuren uitgebeeld. Dat kon door individuen te voet, zoals rederijkers, maar het meest spectaculair waren de punten: praalwagens, taferelen meegedragen op draagbaren, of wagenspelen langs de kant van de weg.^[2] Punten konden vanalles voorstellen: reuzen, dieren, draken, podia met tableaux vivants, enz. Het programma had "vaste waarden" die elk jaar terugkeerden, en ook nieuwigheden die voor variatie zorgden. Het vaste repertoire werd ook van stal gehaald voor blijde intredes. De punten waren doorgaans mobiel, maar niet altijd in de vorm van karren getrokken door paarden: ook sleden kwamen veelvuldig voor.^[10]

De volgende punten werden lang gebruikt en verwierven een plek in het collectief geheugen van de Antwerpenaren:

• Het Schip (van koophandel), een driemaster gevolgd door drie sloepen
• De Walvis (het Zeemonster), met een mechanisme om water te spuiten en bestuurd door Cupido
• De Zeewagen van Neptunus, getrokken door dolfijnen
• De Olifant (de Fortuin)
• De Parnassusberg
• De Maagd van Antwerpen
• De Smidse van Vulcanus
• Het Opsinjoorke
• De Reus (Druon Antigoon), gemaakt door Pieter Coecke van Aelst in 1534-1535
• De Reuzin (Pallas Athena), gemaakt door Daniël Herreyns in 1765-1766
• De Reuskens
• De Boodschap aan Maria
• Het Bezoek van Maria aan Elizabeth
• De Geboorte van Christus
• De Aanbidding van de Koningen
• De Besnijdenis van Christus
• De Kameel
• De Zeven Smarten van Maria
• Sint-Christoffel, sinds 1398 in de Besnijdenisprocessie
• Het Laatste Oordeel
• De Hel
• Het Ros Beiaard
• De Dolfijn
• De Ontvoering van Europa

•  Guido Marnef, "Voor kerk en stad? Processiecultuur in het zestiende- en zeventiende-eeuwse Antwerpen" in: Noordbrabants historisch jaarboek, 2024, p. 64-85. Online tekst
• Wendy Wauters, "Schone processies, smerige pelgrims" in: De geuren van de kathedraal. De overweldigende 16de eeuw in Antwerpen, 2023, p. 75-87
• Margit Thøfner, A Common Art. Urban Ceremonials in Antwerp and Brussels, W Books, 2007. ISBN 9789040082955
• Emily J. Peters, Den gheheelen loop des weerelts (The whole course of the world). Printed Processions and the Theater of Identity in Antwerp during the Dutch Revolt, doctoraal proefschrift, University of California, 2005
• John Cartwright, "Forms and their Uses. The Antwerp Ommegangen, 1550–1700" in: Festive Drama, ed. Meg Twycross, 1996, p. 119-131
• B.A.M. Ramakers, Spelen en figuren. Toneelkunst en processiecultuur in Oudenaarde tussen Middeleeuwen en Moderne Tijd, Amsterdam University Press, 1996, p. 192-196
• Veronika Joukes, Processies en ommegangen in Antwerpen in de 17de eeuw, doctoraal proefschrift, KU Leuven, 1990
• Sheila Williams en Jean Jacquot, "Ommegangs anversois du temps de Bruegel et de Van Heemskerk" in: Fêtes et cérémonies au temps de Charles Quint, vol. 2, ed. Jean Jacquot, 1960, p. 359-388
• Frans Smekens, Ommegangen en Blijde Inkomsten te Antwerpen, tent.cat., Museum voor Folklore, 1957
• Floris Prims, "De Antwerpsche ommeganck op den vooravond van de Beeldstormerij" in: Mededeelingen van de Koninklijke Vlaamsche Acadamie voor Wetenschappen, Letteren en Schoone Kunsten van België, 1946, p. 5-21
• Leo de Burbure, De Antwerpsche Ommegangen in de XIVe en XVe eeuw naar gelijktijdige handschriften, Maatschappij der Antwerpsche Bibliophilen, 1878. Online tekst
• Lodewijk Torfs, "Herinneringen uit de Antwerpsche feesten van vroegere tyden" in: De Vlaemsche school, 1864, p. 133-172. Online tekst