Oelbert van Oosterhout

Oelbert (ook Ulbert) van Oosterhout (ook van Breda) is een legendarische martelaar en cefalofoor, die uitsluitend in Oosterhout als heilige wordt vereerd.

Oelbert was een boer die, vermoeid van het ploegen, op zijn akker een dutje deed. Misdadigers waren op heterdaad betrapt bij het plegen van een roofmoord. Op de vlucht kwamen zij langs de slapende Oelbert en legden hun bebloede zwaard naast hem neer. De achtervolgers zagen de boer aan voor de moordenaar en sloegen hem zijn hoofd af. Zijn lichaam werd meegenomen en zo lang in een kapelletje opgebaard.

Het onthoofde lichaam stond op, liep terug naar de plek waar zijn hoofd nog steeds lag, raapte het op en droeg het terug naar de kapel.

Volgens de legende had zelfs het vee in de gaten had dat het hier om een heilige ging. Oelbert's ossenspan bleef dagenlang uit eigen beweging, zonder voerman, hout en ander bouwmateriaal aandragen voor de bouw van een kapelletje dat ter ere van Sint Oelbert werd opgericht.

Later zouden de stoffelijke resten zijn overgebracht naar de kerk van Oosterhout, om in de loop van de geschiedenis verder te worden vervoerd naar Thoulouse.

De eerste vermelding van de heilige Oelbert vinden wij in 1277, als Oelbertsdag wordt genoemd als cijnsdag in Oosterhout. Een datum wordt verder niet genoemd dus kennelijk werd deze als bekend verondersteld.^[1][2] Nu is bekend dat zijn feestdag op 22 oktober gevierd wordt.

Tot 1312 zou de Sint-Jan van Oosterhout Oelbertskerk geheten hebben, maar hij zou daarna als beschermheilige van de kerk aan de markt door Johannes de Doper zijn verdrongen.^[3][4]

Details over het veronderstelde martelaarschap van Oelbert hebben wij te danken aan theoloog Johannes Molanus. In 1572 of 1573 hoorde hij van pastoor Daniel van Doirne van de Sint-Jan het verhaal over de heilige Oelbert en publiceerde het.^[5][3]

In 1652 wordt een veiling gehouden, omdat de Sint-Jan is overgedragen aan de gereformeerde gemeente. Altaren en beelden worden te gelde gemaakt. De gereformeerden hebben daar immers geen behoefte aan. Schout Coenen, zelf gereformeerd^[6], heeft kennelijk wel belangstelling en betaalt 25 gulden voor twee beeldjes van Sint-Oelbert.^[7]

In 1954 wordt het kleinseminarie, onderdeel van een kaucijnenklooster in Oosterhout, een door het Rijk erkend gymnasium. Vanaf 1959 mogen ook jongens komen studeren die geen priester willen worden en verandert de naam van het gymnasium in Sint-Oelbertgymnasium. Het Sint-Oelbert Gymnasium is nog steeds in een deel van het oorspronkelijke klooster gevestigd.^[8][9]

In 1998 besloot de gemeenteraad om de rest van het klooster te laten verbouwen tot luxe appartementen. Het appartementencomplex kreeg de naam Oelberthof.

Wanneer Oelbert gelefd zou hebben is volstrekt onduidelijk. Sommige bronnen houden het op "tussen 600 en 800"^[10], andere denken eerder aan de twaalfde eeuw^[11]. Ook is niet helemaal duidelijk wat er met zijn relieken zou zijn gebeurd. Deze zouden door de Franken (Franci) meegenomen zijn naar Thoulose, maar of hiermee de Zuid-Franse stad Toulouse, Tolosa of wellicht Toul (Toloniensis episcopus) bedoeld wordt is onzeker.^[12] Ook zou Oelbert, of een heilige naamgenoot, ooit in de Sint-Bartolomeüskerk te Luik begraven hebben gelegen. In een Luikse kroniek is te lezen: ‘Balderik II heeft de kerk van de heilige Bartholomaeus in Luik ingewijd, de kerk die Godschalk, de proost van de grote kerk, had laten bouwen, en hij stelde daar twaalf priesters aan en schonk hun een eigen, vrij grondbezit. Er wordt gezegd dat de heilige Ulbert, martelaar, daar rust.’^[13]

Toorians komt, na een uitgebreide studie van bronnen tot de conclusie dat Oelbert vrijwel zeker een ‘samengestelde’ heilige is, met de naam van Autbert van Kamerijk, de feestdag van Abercius van Hiëropolis en de martelaarsgeschiedenis van Justus van Beauvais en Dionysius van Parijs.^[14]

Tegenwoordig herinnert vrijwel niets in Oosterhout nog aan Oelbert, behalve de naam van het Sint-Oelbert Gymnasium en de oelberthof. Sinds 2005 worden Oelbertlezingen georganiseerd, door of in samenwerking met het Sint-Oelbert Gymnasium. De lezingen worden vaak gegeven door oud-leerlingen of personen die nauw verbonden zijn aan de school en hebben als doel passies en expertise te delen met een breder publiek. De reeks is ook wel bekend onder namen als Oelbert on Tour of Oelbert College Tour. De naam van deze lezingen verwijst echter naar het Gymnasium en dus slechts indirect naar de plaatselijke heilige.