Onze Lieve Vrouw Geboortekerk (Gellicum)

Onze Lieve Vrouw Geboortekerk
Locatie
Land	Nederland
Plaats	Gellicum
Adres	Kerkweg 5
Coördinaten	51° 53′ NB, 5° 9′ OL
Gewijd aan	Maria
Buurpanden	pastorie
Status en tijdlijn
Gebouwd in	13e eeuw (in huidige vorm voornamelijk 15e eeuw)
Restauratie(s)	1871; 1979-1981
Monumentale status	rijksmonumentcomplex (8 november 2004)
Monumentnummer	528685
Bouwkundige informatie
Bouwmateriaal	baksteen
Toren	13e eeuw, met 15e-eeuwse verhoging
Schip	14e eeuw, met uitbreiding in 15e eeuw
Interieur
Koor	rond 1500
Kerkprovincie en -genootschap
Denominatie	rooms-katholiek
Bisdom	Aartsbisdom Utrecht
Huisvest	H. Suitbertus
Portaal	Christendom

De Onze Lieve Vrouw Geboortekerk (meestal afgekort tot O.L. Vrouw Geboortekerk) is een kerk in het Nederlandse dorp Gellicum, provincie Gelderland. De kerk is een rijksmonument, net als het aangebouwde rechthuis en de omliggende kerkhofmuur.

De kerk is in gebruik bij de rooms-katholieke parochie H. Suitbertus.^[2]

Geschiedenis

Het eerste kerkje van Gellicum is vermoedelijk begin 13e eeuw gebouwd. In 1261 viel dit kerkje onder de parochie van Beesd en was daarmee eigendom van de abdij Mariënweerd.

Aan de noordzijde van het kerkje verrees vóór 1326 het kasteel van Gellicum.^[3] In diezelfde eeuw werd het kerkje vervangen door nieuwbouw, maar de toren bleef behouden. In de tweede helft van de 15e eeuw werd de eenbeukige kerk aangepast: aan de noordzijde van het schip werd een beuk toegevoegd, de toren werd verhoogd en er kwam een nieuw koor. Begin 16e eeuw werd de sacristie toegevoegd.

In de 16e eeuw vond de reformatie plaats, waarmee de kerk in protestantse handen terecht kwam. De eerste predikant was Zegerus Wilhelmi Paulus.

In 1620 kwamen de heerlijkheid en het kasteel Gellicum in bezit van de familie Tengnagell.^[3] Rond 1630 heeft Alexander Tengnagell het rechthuis laten bouwen, tegen de westzijde van de kerktoren aan.

Het kasteel van Gellicum, met de kerk op de achtergrond

In de Franse Tijd telde het dorp 138 katholieken tegen 80 protestanten. De katholieke inwoners wilden de kerk weer terug in bezit. In 1806 slaagden zij hierin, zodat de kerk na twee eeuwen weer in gebruik kon worden genomen door de katholieke gemeenschap.^[4]

In 1871 vond een restauratie plaats door architect Alfred Tepe. Een nieuwe restauratie van de kerk werd in 1979-1981 uitgevoerd door N.C.G.M. van de Rijt.

In 1898 werd op de plek van het inmiddels gesloopte kasteel een nieuwe pastorie gebouwd.

Beschrijving

Het tot rijksmonument aangewezen complex bestaat uit het kerkgebouw met de kerktoren, de kerkhofmuur en het rechthuis. Verder is er op het terrein een kosterswoning aanwezig. Al deze gebouwen staan op een terp, gelegen even ten zuidoosten van de dorpskern van Gellicum.

De pastorie staat buiten de kerkhofmuur, ten noorden van de kerk.

Kerk

Het door een zadeldak afgedekte schip is oorspronkelijk uit de 14e eeuw en kent aan de zuidzijde drie traveeën, met op de plek van de vierde travee een sacristie uit begin 16e eeuw. Aan de noordzijde is in de tweede helft van de 15e eeuw een vier traveeën lange beuk met lessenaarsdak tegen het schip aangebouwd. Het gewelf van het schip is omstreeks 1830 vervangen door een houten, gestukadoord tongewelf. In 1871 is het schip aan de buitenzijde ommetseld met baksteen tijdens de restauratie door Alfred Tepe.

Het driezijdig uitgevoerde, gesloten koor dateert uit circa 1500 en is iets hoger dan het schip.

De inventaris in de kerk is neogotisch en gemaakt door atelier Mengelberg.

Toren

De oorspronkelijk 13e-eeuwse toren heeft een vierkante vorm en telt vier geledingen. In de tweede helft van de 15e eeuw is de toren verhoogd, waarbij twee zware steunberen zijn aangebracht. De noordelijke steunbeer werd ingericht als traptoren.

De toren wordt afgedekt door een ingesnoerde achtkantige houten spits met een dakbedekking van leisteen.

Rechthuis

Tegen de westgevel van de kerktoren is rond 1630 het rechthuis aangebouwd. Hier zetelde het schoutambt Gellicum. Tot in de 20e eeuw werd het pand gebruikt door het polderbestuur.

Het bakstenen rechthuis is een gebouw met één verdieping en een zolder, afgedekt door een zadeldak. Aan de voorzijde is een puntgevel aangebracht. De begane grond is een open portaal met tongewelf en biedt via drie korfbogige doorgangen toegang tot de kerkdeur. Op de verdieping is de voormalige raad- en rechtzaal, met rode plavuizen en een balkenplafond.

In de voorgevel is tussen de twee rondbogige vensters een wapensteen aangebracht. Het wapen is van Alexander Tengnagell, heer van Gellicum, en zijn echtgenote Geertruid Ermgard van den Boetzelaer.

Kerkhofmuur

Rondom het kerkhof en de terp bevindt zich de kerkhofmuur. Aan de westzijde sluit deze muur aan op het rechthuis, aan de oostzijde op de kosterswoning. Het muurdeel aan de noordzijde van het rechthuis is rond 1985 gemetseld en is daarmee geen onderdeel van het rijksmonument.