Neptunus en Amfitrite (Gossaert)

Neptunus en Amfitrite
Kunstenaar	Jan Gossaert
Jaar	1516
Genre	Naakt (beeldende kunst)
Museum	Gemäldegalerie
RKD-gegevens
Portaal    Kunst & Cultuur

Neptunus en Amfitrite is een renaissanceschilderij van Jan Gossaert uit 1516 in de Gemäldegalerie van de Staatliche Museen zu Berlin. Het wordt beschouwd als het eerste monumentaal klassiek naakt in de Nederlandse schilderkunst.

De herkomst van het schilderij is ongewis tot het in 1821 werd aangekocht door de Staatliche Museen zu Berlin uit de collectie van de Engelse koopman Edward Solly. Gelukkig zijn de inscripties verhelderend. Onderaan worden de auteur en de datering gegeven: Ioannes Malbodius pingebat 1516. Bovenaan rechts vinden we het devies en de naam van de opdrachtgever: A plus sera ph[ilipp]e bourg[og]ne. Filips van Bourgondië was een beschermheer van Jan Gossaert en had de schilder in 1508-1509 meegenomen naar Rome. Ook nadien bleef Gossaert voor hem werken en vestigde hij zich in Zeeland, waar hij betrokken werd bij de verbouwing van Kasteel Aldegonde in renaissancestijl. Haast zeker was dit de locatie waarvoor het schilderij is gemaakt. Het thema past bij Filips van Bourgondië, die niet alleen Admiraal der Nederlanden was, maar bovendien een rokkenjager.

Het schilderij toont twee naakte zeegoden in een klassieke architectuur. Het ondiepe gebouw evoceert de klassieke oudheid, zonder specifiek herleidbaar te zijn tot een bestaand bouwwerk. De trigliefen en bukrania (ossenschedels) zijn aangebracht volgens een eigen interpretatie van de klassieke bouwkunst. Het godenpaar staat op een sokkel omgeven door een watervlak, dat zich verder lijkt te zetten voorbij het gordijn in de achtergrond. Neptunus, heerser van de zeeën, is herkenbaar aan zijn drietand en zijn lauwerkrans. Zijn derde en laatste attribuut is het meest originele: een zeeslakkenhuis dat zijn geslacht verbergt en accentueert. Naast hem, op dezelfde hoogte, staat een naakte godin met een mantelschelp in het haar. Ze hebben elk een arm rond de ander geslagen en hun handen grijpen in elkaar. Liefhebbend slaat ze haar blauwe ogen op naar haar beschermer.

Achter de oppervlakkige lezing als een weergave van Neptunus en zijn vrouw Amfitrite, ligt een diepere betekenis die in de vrouwelijke figuur (ook) Zelandia ziet, de verpersoonlijking van het graafschap Zeeland. Nog maar twee jaar voordien was in Westkapelle de altaarsteen van Hercules Magusanus gevonden, die de Nederlanden inniger verbond met de klassieke oudheid. Het schilderij moest de antieke geschiedenis van Zeeland en bij uitbreiding de Nederlanden in de verf zetten. De sensuele omhelzing van de twee goden staat dan voor de vereniging van land en zee, want zo werd het gebied begrepen. De beschermende arm van Neptunus was ongetwijfeld hoe Filips van Bourgondië zijn eigen admiraalschap zag, maar verbeeldde ook hoe de zee voorspoed bracht aan Zeeland en de Nederlanden.

Voor zijn figuren moet Gossaert zich geïnspireerd hebben op de prent Adam en Eva (1504) van Albrecht Dürer. Hun paradijselijke onschuld past hij echter aan naar een sensuele omhelzing, zoals ook te vinden in de prent Mars en Venus van Jacopo de' Barbari.

• Marisa Bass, "Jan Gossaert's ‘Neptune and Amphitrite’ reconsidered" in: Simiolus. Netherlands Quarterly for the History of Art, 2011, nr. 1/2, p. 61-83

• Neptun und Amphitrite (Staatliche Museen zu Berlin)

Zie de categorie Painting of Neptune and Amphitrite by Jan Gossaert in the Gemäldegalerie, Berlin van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.