Musikalische Exequien

Musikalische Exequien (Op. 7, SWV 279–281) is een compositie van Heinrich Schütz voor de uitvaart van Heinrich Posthumus Reuß, graaf van Reuß-Gera, overleden op 3 december 1635. Het werk werd uitgevoerd op 14 februari 1636 (4 februari O.S.) in de Johanniskirche te Gera en bestaat uit drie delen:

1. Concert in Form einer teutschen Begräbnis-Messe (SWV 279)
2. Herr, wenn ich nur Dich habe (motet, SWV 280)
3. Herr, nun lässest du deinen Diener (Canticum Simeonis, SWV 281)

Heinrich Posthumus Reuß had de getoonzette teksten zelf uitgekozen, waarschijnlijk reeds in overleg met de componist. Het betreft een combinatie van bijbelteksten en strofen uit lutherse gezangen. Dezelfde teksten zijn ook op zijn sarcofaag aangebracht.^[1]

Deel I, het omvangrijkste, is geschreven voor een koor in de bezetting SSATTB met afwisselend kleinere solistische ensembles. Deel II is gecomponeerd voor een dubbelkoor SATB/SATB, en deel III voor SATTB met een solistentrio. Alle delen worden begeleid door basso continuo.

Schütz componeerde de Musikalische Exequien in 1635/36 naar aanleiding van het overlijden van zijn landsheer Heinrich Posthumus Reuß. Volgens het titelblad van de gedrukte uitgave zouden de Exequien hebben geklonken tijdens diens uitvaartdienst en bijzetting in de oude Johanniskirche in Gera.^[2] De plechtigheden vonden plaats op 4 februari (jul.) / 14 februari 1636 (greg.), de zondag na Maria-Lichtmis, waar ook de opdracht in de tempel en de ontmoeting met Simeon worden behandeld. Zijn lofzang, het Canticum Simeonis, vormde zowel in Schütz’ compositie als in de begrafenispreken een centraal element.

Heinrich Posthumus had nog tijdens zijn leven een verzameling bijbelverzen en liedteksten samengesteld die op zijn kist moesten worden aangebracht. Na zijn overlijden op 3 december (jul.) / 13 december 1635 (greg.) gaf zijn weduwe deze tekstverzameling aan Schütz, die ze als basis gebruikte voor het eerste deel van de Exequien (vóór de preek). Na de preek over Herr, wenn ich nur dich habe (Ps. 73,25–26) voegde Schütz als tweede deel een motet op dezelfde tekst toe. Bij de ter aarde bestelling in de familiegrafkelder onder de kerk klonk ten slotte als derde deel de vijfstemmige motette Herr, nun lässest du deinen Diener in Frieden fahren.^[3]

De Musikalischen Exequien zijn gecomponeerd voor vocale bezettingen met basso continuo, waarbij elk van de drie delen een eigen structuur en ensemble-indeling heeft.

Deel I

Concert à 6 in Form einer teutschen Missa, SWV 279 — zesstemmig SSATTB (waarbij in het Altus-stimmbuch één passage een tweede bas verlangt). Schütz vermeldt in het voorwoord dat bij de met Capella gemarkeerde passages extra ripieno-zangers kunnen worden toegevoegd. In de 27 korte onderdelen wisselen bijbelgedeelten en liedstrofen elkaar af.

Deel II

Motet Herr, wenn ich nur dich habe, SWV 280, over Psalm 73,25–26, voor dubbelkoor SATB/SATB, basso continuo ad libitum.

Deel III

Concert tussen een vijfstemmige capella (SATTB) en drie solostemmen (twee sopranen en bariton) die als Fernchor opgesteld worden, eventueel op verschillende locaties. De capella zingt het Canticum B. Simeonis (Lukas 2,29–32), terwijl het Fernchor antwoordt met Selig sind die Toten (SWV 281).^[4]

• 1987 – La Chapelle Royale, Philippe Herreweghe (Harmonia Mundi France)
• 1998/2006 – The Sixteen, Harry Christophers (Coro)
• 2010 – Vox Luminis (Ricercar)
• 2010 – Ensemble Amarcord (Raumklang)
• 2011 – Dresdner Kammerchor, Hans-Christoph Rademann (Carus)
• 2008/2010 – Weser-Renaissance Bremen, Manfred Cordes (cpo)
• 2012 – Stuttgarter Hymnus-Chorknaben / Musica Fiata, Rainer J. Homburg / Roland Wilson (MDG)

• Werner Breig, „Heinrich Schütz’ ‚Musikalische Exequien‘“, Schütz-Jahrbuch 11 (1989), 53–68.
• Norbert Bolin, Sterben ist mein Gewinn, Kassel 1989.
• Renate Steiger, „Der gerechten Seelen sind in Gottes Hand“, in: Diesseits- und Jenseitsvorstellungen im 17. Jahrhundert, Jena 1996, 189–212.
• Hans Gebhard (red.), Harenberg Chormusikführer, Dortmund 1999.
• Werner Oehlmann & Alexander Wagner, Reclams Chormusik- und Oratorienführer, Stuttgart 1999.
• Werner Breig, „Von der Sterbens-Erinnerung…“, Schütz-Jahrbuch 41 (2019), 21–35.
• Beate Agnes Schmidt, „Tod und Unsterblichkeit“, Schütz-Jahrbuch 45 (2023), 48–58.

• Neue Ausgabe sämtlicher Werke (NSA), Bd. 4, ed. Beate Agnes Schmidt, Bärenreiter 2024.
• Stuttgarter Ausgabe, ed. G. Graulich, Carus 1992.
• Heinrich Schütz, Sämmtliche Werke, Bd. 12, Leipzig 1892.
• Vrije edities beschikbaar op IMSLP: Musikalische Exequien op IMSLP

• (de) Heinrich-Schütz-Haus ontstaansgeschiedenis, tekst en analyse
• Achtergrondinformatie en tekst van het libretto (Duits–Nederlands) door Dick Wursten
• Tentoonstellingsinformatie van het Museum für Sepulkralkultur over de sarcofaag en de begrafeniscultuur
• Heinrich-posthumus.de Beschrijving van de sarcofaag van Heinrich Posthumus Reuß

1. ↑ Zie tekst en toelichting in: Dick Wursten, Het libretto van de uitvaartmuziek, https://dick.wursten.be/musicalische_exequien.htm#Het_libretto_van_de_uitvaartmuziek. Gearchiveerd op 9 oktober 2024.
2. ↑ Sarkophag von Heinrich Posthumus Reuß, heinrich-schuetz-haus.de.
3. ↑ Derer Sprüche Göttlicher Schrifft vnd Christlicher Kirchen Gesänge, Gera 1636.
4. ↑ Heike Karg, Das Leichenbegängnis des Heinrich Posthumus Reuß 1636, Kassel 2010.