Maurice Hilleman

Maurice Ralph Hilleman (Miles City, 30 augustus 1919 – Philadelphia, 11 april 2005) was een Amerikaans microbioloog die bijdroeg aan de wetenschappelijke vakgebieden vaccinologie, virologie, epidemiologie, immunologie en kankeronderzoek.^[1] Voornamelijk als onderzoeker in de farmaceutische industrie ontwikkelde hij meer dan veertig vaccins tegen ziekten in mensen en dieren, waarvan er negen courant worden opgenomen in vaccinatieprogramma's: tegen mazelen, bof, hepatitis A, hepatitis B, waterpokken, hersenvliesontsteking, pneumokokken, hib-griep en rodehond.^[2] Deze ongeziene productiviteit maakte hem tot de meest succesvolle vaccinoloog ooit en iemand die door middel van preventieve geneeskunde waarschijnlijk meer mensenlevens heeft gered dan enige ander wetenschapper.^[1]

Hilleman was een boerenzoon uit Montana. Zijn moeder en zijn tweelingzus stierven bij zijn geboorte. Overeenkomstig haar laatste wens werd hij geadopteerd door zijn oom Bob en zijn tante Edith, die naast zijn vader woonden.^[3][4] Op de boerderij werkte hij veel met kippen, wat hem in zijn latere carrière van pas zou komen. In de lutherse dorpsgemeenschap toonde hij zich tegendraads door Charles Darwin te lezen. Tijdens de Grote Depressie bemachtigde hij in 1937 een mooie baan als verkoper bij de warenhuisketen J.C. Penney. Op aandringen van zijn oudste broer gaf hij die op voor studies (met een beurs) aan Montana State College. Tijdens zijn doctoraat in de microbiologie aan de Universiteit van Chicago (1941-1944) toonde hij aan dat de ziektekiem die de geslachtsziekte chlamydia veroorzaakte een kleine bacterie was (Chlamydia trachomatis) en geen virus.^[5] Dit onderzoek zorgde ervoor dat er een geneesmiddel kwam tegen de ziekte.

Tegen het advies van zijn begeleiders in koos Hilleman niet voor een academische loopbaan in Chicago, maar voor de farmaceutische industrie. Hij trad in dienst van E.R. Squibb and Sons in New Brunswick en leerde er op grote schaal griepvaccins fabriceren. Voortbouwend op werk van Albert Sabin, wist hij een werkbare en veilige methode te vinden om een vaccin tegen Japanse B encefalitis te maken.^[6] Hiermee werden Amerikaanse soldaten ingeënt gedurende het Pacifische offensief tegen Japan.

In 1948 ging Hilleman werken voor het militaire Walter Reed Army Medical Center. In het laboratorium geleid door Joseph Smadel was het zijn taak wereldwijd luchtweginfecties in de gaten te houden met het oog op de vroege detectie van pandemieën.^[7] Toen hij zijn team in 1953 naar een uitbraak in Missouri stuurde, ontdekte hij bij toeval de adenovirussen.^[8] In 1957 las hij in de pers over een griepvirus in Hongkong en besefte hij dat er een pandemie op komst was. Onmiddellijk liet hij via het Amerikaanse leger in Japan een specimen van een patiënt bezorgen. Uit zijn testen bleek dat niemand antilichamen had tegen deze Aziatische griep. Hij waarschuwde de Amerikaanse bevolking dat er een pandemie zat aan te komen, schakelde zes grote vaccinproducenten in, en zorgde ervoor dat de kippenleveranciers geen haantjes doodden, zodat er voldoende bevruchte eieren zouden zijn om vaccins aan te maken. Dankzij zijn doortastende optreden konden vanaf juli 40 miljoen vaccindosissen worden verspreid. In de VS maakte de pandemie uiteindelijk rond de 70 duizend doden, tegenover 4 miljoen wereldwijd.^[9] In die periode ontdekte Hilleman de mechansimen van antigene shift en antigene drift die mutaties stuurden, wat hem toeliet te voorspellen dat een jaarlijkse griepprik nodig zou zijn.

Door toedoen van Vannevar Bush ging Hilleman eind 1957 werken voor het farmabedrijf Merck & Co. Hij leidde er het nieuwe onderzoeksprogramma naar virussen in White House Station en ontwikkelde, in samenwerking met collega's, de talrijke vaccins die hem later beroemd zouden maken. Ook deed hij immunologische ontdekkingen die de weg vrijmaakten om vaccins tegen verschillende ziekten te combineren, zodat ze met één prik konden worden toegediend. Zijn bekendste prestatie op dit gebied is het BMR-vaccin dat in 1971 op de markt kwam. Een andere primeur was zijn hepatitis B-vaccin uit 1981, het eerste dat een menselijke kanker kon voorkomen. Eerder had hij voor kippen het vaccin tegen de Ziekte van Marek ontwikkeld.

Bij het bereiken van de pensioenleeftijd in 1984 verliet Hilleman zijn positie als senior vice president van de Merck Research Labs, om hoofd te worden van het nieuwe Merck Institute for Vaccinology. Ook adviseerde hij de Wereldgezondheidsorganisatie. Tot zijn dood in 2005 bleef hij werken aan vaccins. Het blad Nature Medecine gaf hem in 1998 ruimte om een overzicht van zijn loopbaan te schetsen. Aan het slot daarvan waarschuwde hij voor de oude en nieuwe dreigingen die de 21 eeuw zou brengen: het opduiken van nieuwe pathogenen, het ontwikkelen van resistentie in voorheen controleerbare ziektekiemen, en de proliferatie van biologische oorlogvoering en terrorisme.^[10]

Hilleman trouwde in 1943 met Thelma Mason (1919-1963).^[4] Toen hun dochter Jeryl Lynn in 1963 bof opliep, nam hij haar speeksel en ontwikkelde hij er een vaccin uit. Dat jaar stierf ook zijn vrouw. Hij hertrouwde in 1964 met de verpleegster Lorraine Witmer, met wie hij een dochter Kirsten had.

• Distinguished Service Medal (1957)
• Lasker-Bloomberg Public Service Award (1983)
• National Medal of Science (1988)
• National Inventors Hall of Fame (2007)

Over het leven van Hilleman werd in 2016 de documentaire Hilleman: A Perilous Quest to Save the World's Children gemaakt.

• Theodore H. Tulchinsky, "Maurice Hilleman: Creator of Vaccines That Changed the World" in: Case Studies in Public Health, 2018, p. 443-470. DOI:10.1016/B978-0-12-804571-8.00003-2
• Paul A. Offit, Vaccinated. One Man's Quest to Defeat the World's Deadliest Diseases, HarperCollins, 2007. ISBN 9780061227950
• Maurice R. Hilleman, "Six decades of vaccine development—a personal history" in: Nature Medecine, 1998, p. 507-514. DOI:10.1038/nm0598supp-507