Martinus Woerdeman

Woerdeman voltooide de hogereburgerschool in Zaandijk in 1909, waarna hij geneeskunde studeerde aan de Universiteit van Amsterdam. Reeds als student werkte hij op een onderzoekslaboratorium, namelijk deze van de histoloog Jacob van Rees en de anatoom-embryoloog Louis Bolk. Zijn eerste publicatie deed hij in 1913 met onderzoek op de hypofyse bij professor Bolk. Als kandidaat in de geneeskunde werkte Woerdeman als assistent onderwijs bij hem. In 1917 kreeg deze student een gouden bekroning van de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen voor zijn onderzoek over de embryonale ontwikkeling van het gebit.

Op 24 april 1918 slaagde Woerdeman voor zijn artsexamen. Hij werd Eerste assistent op het Histologisch Laboratorium van Jacob van Rees. Er volgde een promotieschrift in 1921 getiteld Histiologisch onderzoek naar den fibrillairen bouw van eenige cellen en weefsels. In dit verband had hij korte tijd in Heidelberg gewerkt bij professor Hermann Braus (1868-1924), een anatoom zich specialiserend in de fysiologische functies van het (menselijk) lichaam. In Heidelberg startte zijn interesse in de bewegingsfysiologie. Hij studeerde hiervoor bij Hans Spemann in Breisgau, die later de Nobelprijs kreeg voor dit onderzoek.

Woerdeman werd in 1922 aangesteld als privaatdocent in de histologie aan de Amsterdamse universiteit en in 1925 werd hij buitengewoon hoogleraar in opvolging van Jacob van Rees. Het was de start van zijn navorsing in histochemie en cytochemie. Hij wierf in zijn laboratorium voor histologie zowel medici als biologen aan.

Van 1926 tot 1930 was Woerdeman hoogleraar in de anatomie en embryologie aan de Rijksuniversiteit van Groningen. Ook hier startte hij met experimenteel onderzoek in de embryologie. In 1929 werkte Woerdeman in het Zoölogisch Station in Napels, waar hij kweekmethoden voor amfibieën leerde. Tevens had hij contact met buitenlandse onderzoekers.

In 1930 overleed professor Bolk in Amsterdam. Woerdeman volgde hem op in de leerstoel anatomie en embryologie, waar hij bleef tot zijn emeritaat in 1962. Zijn inaugurale rede was getiteld In de werkplaats van een hedendaagsche anatoom. Zijn onderzoeksteam besteedde aanvankelijk aandacht aan de microscopische beschrijvingen van het embryo; progressie verlegde de aandacht zich naar fysiologische en biochemische prikkels in de embryogenese. Het embryo van de amfibie was hierin het onderzoeksvoorwerp; in latere jaren was dit het embryo van vogels.

In parallel hiermee bleef hij actief als inspanningsfysioloog. Zo was hij docent bewegingsanatomie aan de Academie voor Lichamelijke Opvoeding in Amsterdam (1925-1930), in 1934 werd hij voorzitter van de examencommissie MO Lichamelijke Opvoeding^[4], en nadien docent antropometrie (1935-1947). Vanaf de jaren 1930 introduceerde Woerdeman het gebruik van het röntgentoestel zowel in zijn onderzoek als in de lessen Lichamelijke Opvoeding.

Woerdeman was vanaf 1930 actief in de Koninklijke Nederlandsche Akademie van Wetenschappen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog verflauwde het wetenschappelijk onderzoek door een gebrek aan chemicaliën, glaswerk en meettoestellen. In 1942 was Woerdeman korte tijd opgesloten in Kamp Haaren. Hoofd Inspecteur-Adviseur R. Yzer van de Rijksinspectie voor de Lichamelijke Opvoeding aan de Joh. Vermeerstraat 3 in Heemstede hielp Woerdeman vrij te krijgen vanwege diens examenverplichtingen aan de Academie voor de Lichamelijke Opvoeding te Amsterdam. De universiteit werd grotendeels gesloten door de Duitsers. Vanaf september 1944 vielen stroom en gas uit, zodat het universitair gebouw onbruikbaar was.

Op verschillende manieren uitte Woerdeman zijn verzet tegen de onderdrukkers;

• Toen een van zijn studenten, de 20-jarige Abraham André Duitscher, was opgepakt tijdens de razzia van Amsterdam in februari 1941, stelde Woerdeman alles in het werk om hem vrij te krijgen. Helaas waren zijn pogingen vergeefs, en Duitscher werd gedeporteerd naar Buchenwald en vervolgens naar Mathausen waar hij op 24 mei 1941 overleed.^[5]
• Bij het Anatomisch Instituut van de Universiteit van Amsterdam werd verzet gepleegd door de huisarts en fysisch antropoloog Arie de Froe. Met medeweten van Woerdeman, zijn directeur, en op aanraden van de directeur van het nabij gelegen Herseninstituut Hans Ariëns Kappers, stelde hij bij Joodse medeburgers op grond van uitgebreide antropometrie zogenaamde 'niet-Joods' attesten op. Op die manier wist hij Joden voor deportatie te behoeden.^[6]
• In maart 1942 werden 8 hoogleraren en een privaat docent aan de UvA om politieke redenen ontslagen. In reactie hierop werd er overlegd wat te doen. Woerdeman en mevr. Professor Derkje Hazewinkel-Suringa stelde voor om te eisen dat de ontslagen ongedaan moeten worden, en zo niet dat de hoogleraren de leeropdrachten neer zouden leggen. Dit voorstel werd verworpen. Kort daarna werd Hazewinkel-Suringa ontslagen.^[7] Na de oorlog werd ze in ere hersteld in haar functie als hoogleraar strafrecht en strafprocesrecht.
• Woerdeman gaf clandestien les thuis, deed anatomische demonstraties in zijn kelder en nam in het geniep examens af bij studenten. Het Amsterdams verzet was op de hoogte van deze activiteiten.^[8]
• Tijdens de oorlog probeerde Woerdeman Henriette Luise Blumenthal-Rothschild, de illustrator voor zijn anatomie atlas, en haar kinderen naar de Verenigde Staten over te brengen. ^[9]
• Woerdeman was ook, voor de oorlog begon, lid van het Comité van Waakzaamheid.^[10]

In 1945 heropende de universiteit. Dit verliep moeizaam. Voor een jaar was Woerdeman rector magnificus (1945-1946). Het was een jaar dat hij uitsluitend wijdde aan de herstart van de universitaire activiteiten. Van 1956 tot 1960 was hij voor een tweede maal rector magnificus.

Met collega's richtte Woerdeman Excerpta Medica op, een referentiesysteem van wetenschappelijke publicaties. Onder anatomen richtte hij mede het tijdschrift Acta Neerlandica Morphologiae Normalis et Pathologicae op, dat later de titel Acta Anatomica Scandinavica kreeg. Onder histologen richtte hij mede het tijdschrift Acta Morphologica Neerlandoscandinavica op, dat later de titel European Journal of Morphology kreeg. Van 1948 tot 1957 was Woerdeman de eerste voorzitter van het pas opgerichte Institut International d'Embryologie, dat later de naam International Society of Developmental Biology kreeg. Hij zetelde nog in andere wetenschappelijke commissies.

In 1962 ging Woerdeman met emeritaat. Hij bleef actief in de Koninklijke Nederlandse Akademie voor Wetenschappen. Woerdeman overleed op hoge leeftijd op 3 augustus 1990.